Question

Montrö Boğazlar Sözleşmesi’nin Türkiye açısından en önemli hükmü hangisidir? Neden?

Answer 1

Montrö Boğazlar Sözleşmesi’nin Türkiye açısından en önemli hükmü, Türkiye’ye Boğazlar üzerinde tam kontrol hakkı vermesidir. Bu hüküm, Türkiye’nin egemenliğini, güvenliğini ve çıkarlarını korumasına olanak sağlamıştır. Ayrıca, Türkiye’nin uluslararası alanda saygın bir konum kazanmasına ve diğer devletlerle eşit ve adil ilişkiler kurmasına katkıda bulunmuştur.

Montrö Boğazlar Sözleşmesi, 1936’da imzalanan ve Türkiye’ye İstanbul ve Çanakkale boğazları üzerinde kontrol ve savaş gemilerinin geçişini düzenleme hakkı veren uluslararası sözleşmedir. Sözleşme, Türkiye’ye Boğazlar üzerinde tam kontrol hakkı verir ve barış zamanı sivil gemilerin özgürce geçişini garantiler. Sözleşme, Karadeniz’e kıyısı olmayan ülkelere ait savaş gemilerinin geçişini sınırlar. Sözleşmenin şartları, özellikle Sovyetler Birliği Donanması’na Akdeniz’e erişim hakkı sağlaması yıllar boyunca tartışma konusu olmuştur.

Sözleşme, 1923’te Lozan Antlaşması ile birlikte imzalanan Boğazlar Sözleşmesi’nin yerine geçmiştir. Bu sözleşmeyle birlikte Uluslararası Boğazlar Komisyonu’nun da görevi sonlanmıştır. Türkiye, Lozan Antlaşması’yla birlikte imzalanan Boğazlar Sözleşmesi’nin getirdiği kısıtlamalardan dolayı daima endişe içinde olmuştur. Sözleşmenin imzalandığı tarihlerde güncelliğini koruyan silahsızlanma ümitlerine güvenen Türkiye’nin silahlanma yarışının tekrar başlamasıyla duyduğu huzursuzluk giderek artmıştır. Türkiye, duyduğu bu huzursuzluğu ve Boğazlar’ın statüsünde değişiklik yapılması yolundaki teklifini konu ile ilgili imzacı devletlere duyurduğunda farklı kutuplarda yer almaya başlayan bu devletlerin hemen hepsinden ortak bir anlayış görmüştür. İngiliz Dışişleri Bakanlığı’nın 23 Temmuz 1936 tarihli bir notasında konu hakkında şu görüşlere yer verilmiştir: "Türkiye’nin Boğazlar Sözleşmesi’nin değiştirilmesi ile ilgili isteği haklı kabul edilmektedir."

Türkiye’nin girişimi Lozan Boğazlar Sözleşmesi’nin diğer akitleri tarafından da kabul edilince Boğazlar’ın rejimini değiştirecek olan konferans, 22 Haziran 1936’da İsviçre’nin Montrö kentinde toplanmıştır. İki ay süren toplantılardan sonra 20 Temmuz 1936’da Bulgaristan, Fransa, Büyük Britanya, Avustralya, Yunanistan, Japonya, Romanya, Sovyetler Birliği, Yugoslavya ve Türkiye tarafından imzalanan yeni Boğazlar Sözleşmesi ile Türkiye’nin kısıtlanmış hakları iade edilmiş ve boğazlar bölgesinin egemenliği Türkiye’ye geçmiştir. Türkiye daha önce Sovyetler Birliği ile yaptığı saldırmazlık antlaşması uyarınca Sovyetler Birliği’nin de desteği alınmıştır. Sözleşme 9 Kasım 1936’da yürürlüğe girmiş ve Milletler Cemiyeti Sözleşme Serisi’ne 11 Kasım 1936’da kaydedilmiştir. Günümüzde yürürlüktedir.

Montrö Boğazlar Sözleşmesi’nin Türkiye açısından en önemli hükmü, Türkiye’ye Boğazlar üzerinde tam kontrol hakkı vermesidir. Bu hüküm, Türkiye’nin egemenliğini, güvenliğini ve çıkarlarını korumasına olanak sağlamıştır. Türkiye, Boğazlar üzerindeki kontrolünü hem barış hem de savaş zamanında kullanabilmiştir. Örneğin, II. Dünya Savaşı sırasında Türkiye, tarafsız kalmayı başarmış ve Boğazlar’ı Almanya ve İtalya’ya kapatarak müttefiklere destek olmuştur. Ayrıca, Türkiye, Boğazlar üzerindeki kontrolünü hem ekonomik hem de siyasi olarak değerlendirmiştir. Örneğin, Türkiye, Boğazlar’dan geçen gemilerden geçiş ücreti alarak gelir elde etmiş ve Boğazlar’ın güvenliği için NATO ile işbirliği yapmıştır.

Montrö Boğazlar Sözleşmesi’nin Türkiye açısından en önemli hükmü, aynı zamanda Türkiye’nin uluslararası alanda saygın bir konum kazanmasına ve diğer devletlerle eşit ve adil ilişkiler kurmasına katkıda bulunmuştur. Türkiye, Boğazlar üzerindeki kontrolünü uluslararası hukuka ve meşruiyete uygun bir şekilde kullanmış ve diğer devletlerin hak ve çıkarlarına saygı göstermiştir. Örneğin, Türkiye, barış zamanında sivil gemilerin özgürce geçişine izin vermiş ve Karadeniz’e kıyısı olan devletlere ait savaş gemilerinin geçişine de imkan tanımıştır. Ayrıca, Türkiye, Boğazlar üzerindeki kontrolünü bölgesel ve küresel barışa katkıda bulunmak için kullanmış ve diğer devletlerle işbirliği olanaklarını genişletmiştir. Örneğin, Türkiye, Boğazlar’ın güvenliği için Balkan Paktı ve Sadabat Paktı gibi bölgesel işbirliği girişimlerine katılmış ve NATO ile stratejik ortaklık kurmuştur.

Montrö Boğazlar Sözleşmesi’nin Türkiye açısından en önemli hükmü, Türkiye’ye Boğazlar üzerinde tam kontrol hakkı vermesidir. Bu hüküm, Türkiye’nin egemenliğini, güvenliğini ve çıkarlarını korumasına olanak sağlamıştır. Ayrıca, Türkiye’nin uluslararası alanda saygın bir konum kazanmasına ve diğer devletlerle eşit ve adil ilişkiler kurmasına katkıda bulunmuştur.