Question

Türk sanatında İslamiyet öncesi neler yapıldı? Günümüze kadar gelen eserler varmıdır?

Answer 1

İslamiyet öncesi Türk sanatı, genellikle göçebe veya yarı göçebe bir yaşam tarzına sahip olan Türk topluluklarının kültür ve inançlarını yansıtan bir sanattır. Türk sanatının başlangıcı için kesin bir tarih vermek zor olsa da, MÖ 4. ve 3. yüzyıllarda Altay dağları eteklerinde bulunan Pazırık kurganlarında çeşitli sanat eserleri bulunmuştur. Bu eserler arasında, halı, tekstil, keçe, deri, altın, gümüş, bronz gibi malzemelerden yapılmış süs eşyaları, takılar, silahlar, at koşumları ve hayvan figürleri yer almaktadır. Bu eserlerde hayvan sembolizminin önemli bir rol oynadığı görülmektedir. Hayvanlar şamanist inançlarda tanrı habercisi, koruyucu ruh veya güç kaynağı olarak tasvir edilmekte ve insanların biçim değiştirerek hayvanlara dönüştüğüne inanılmaktaydı.

İslamiyet öncesi Türk sanatında mimari eserler pek bulunmamaktadır. Bunun sebebi Türklerin göçebe veya yarı göçebe olmaları ve yerleşik hayata geçmelerinin İslamiyet sonrasına rastlamasıdır. Ancak bazı Türk devletleri yerleşik hayata geçmiş ve mimari alanında da gelişme göstermiştir. Örneğin Uygurlar, Budizm’i benimsemiş ve Budist tapınakları, manastırları ve stüpaları inşa etmiştir. Uygurlarda ayrıca fresko (duvar resmi) ve minyatür sanatı da oldukça gelişmiştir. Uygur ressamlarına bedizci adı verilmiştir.

İslamiyet öncesi Türk sanatında yazılı eserler de önemli bir yer tutmaktadır. Türklerin en eski yazılı belgeleri olan Orhun Yazıtları, Göktürk Devleti’nin en tanınmış şahsiyetleri olan Bilge Kağan ve kardeşi Kültigin’in başarılarını anlatmaktadır. Bu yazıtlar aynı zamanda Türk dilinin ve edebiyatının gelişimine de ışık tutmaktadır.

İslamiyet öncesi Türk sanatında dokumacılık, halıcılık, kilimcilik gibi el sanatları da gelişmiştir. Orhun Bölgesi’nde bulunan halı ve kilim örnekleri Türklerde dokumacılığın geliştiğini göstermektedir. Bu halılarda geometrik motifler, hayvan figürleri ve bitki desenleri kullanılmıştır.

Günümüze kadar gelen İslamiyet öncesi Türk sanatının en önemli eserleri ise şunlardır:

• Pazırık Halısı: Dünyanın en eski halısı olarak kabul edilen bu halı, MÖ 5. yüzyıl civarına tarihlenmektedir. Halının üzerinde süvari, geyik ve grifon figürleri bulunmaktadır. Halının rengi koyu kahverengi, kızıl, sarı ve beyazdır. Halının boyutu 1.89 x 2 metredir. Halı şu anda Leningrad Ermitaj Müzesi’nde sergilenmektedir.
• Bilge Kağan Yazıtı: Göktürk Devleti’nin ikinci hükümdarı olan Bilge Kağan’ın ölümünden sonra yaptırılan bu yazıt, Türk tarihinin ve edebiyatının en önemli belgelerinden biridir. Yazıt, Göktürk alfabesiyle yazılmıştır. Yazıtın üzerinde Bilge Kağan’ın hayatı, başarıları, devlet yönetimi, aile ilişkileri, dini inançları ve ölümü anlatılmaktadır. Yazıtın boyutu 3.68 x 1.12 metredir. Yazıt şu anda Moğolistan’da Orhun Irmağı yakınında bulunmaktadır.
• Uygur Minyatürleri: Uygurların Budizm’i benimsedikten sonra geliştirdikleri bir sanat dalı olan minyatür sanatı, Budist metinlerin süslenmesinde kullanılmıştır. Uygur minyatürleri, renkli ve canlı bir üsluba sahiptir. Minyatürlerde Budist tanrı ve tanrıçalar, hayvanlar, bitkiler, insanlar ve melekler tasvir edilmiştir. Minyatürlerin boyutları küçük olup, genellikle kağıt üzerine yapılmıştır. Uygur minyatürlerinin bir kısmı şu anda Berlin Müzesi’nde sergilenmektedir.