Question

Aşağıdaki akıl yürütme örneklerini inceleyiniz. Hangisinde elde edilen sonuç zorunlu olarak ortaya çıkmıştır? Hangisinin sonucu olasılık olarak ortaya çıkmıştır? Açıklayınız.

Bütün balıklar soğukkanlıdır.

Palamut balıktır.

O hâlde palamut soğukkanlıdır.

Papatya çiçektir ve kokuludur.

Gül çiçektir ve kokuludur.

Leylak çiçektir ve kokuludur.

Manolya çiçektir ve kokuludur.

O hâlde bütün çiçekler kokuludur.

Answer 1

İlk akıl yürütme örneğinde, sonuç zorunlu olarak ortaya çıkmıştır. Bu, bir çıkarımın geçerli olduğu bir durumdur ve şu şekilde ifade edilir:

1. Bütün balıklar soğukkanlıdır. (Evrensel ve olumlu bir önerme)
2. Palamut balıktır. (Özgül ve olumlu bir önerme)
3. O hâlde palamut soğukkanlıdır. (Sonuç, önceki iki önermeden mantıksal olarak türetilmiştir)

Bu akıl yürütme, genel bir kuraldan (bütün balıklar soğukkanlıdır) ve bir örneğin varlığından (palamut balıktır) yola çıkarak, o örneğin genel kurala uyduğu sonucuna varır. Bu tür akıl yürütme, mantıkta “modus ponens” olarak bilinir ve geçerli bir çıkarım türüdür.

İkinci akıl yürütme örneğinde ise sonuç olasılık olarak ortaya çıkmıştır. Bu, bir genelleme yapma eğiliminde olan ancak zorunlu olmayan bir sonuçtur:

1. Papatya çiçektir ve kokuludur.
2. Gül çiçektir ve kokuludur.
3. Leylak çiçektir ve kokuludur.
4. Manolya çiçektir ve kokuludur.
5. O hâlde bütün çiçekler kokuludur. (Bu sonuç, önceki örneklerden yola çıkarak yapılan bir genellemedir, ancak tüm çiçeklerin kokulu olduğu zorunlu değildir)

Bu akıl yürütme, gözlemlenen örneklerden (papatya, gül, leylak ve manolya gibi belirli çiçeklerin kokulu olduğu) genel bir kural çıkarmaya çalışır. Ancak, bu tür bir genelleme her zaman doğru olmayabilir çünkü tüm çiçek türlerini kapsamaz ve bazı çiçeklerin kokusuz olabileceği olasılığını göz ardı eder. Bu nedenle, bu akıl yürütme geçerli bir çıkarım değildir ve sonucu yalnızca olasılık olarak kabul edilir.