Question

Şimdiki zaman kip eki olan “-yor”, kendinden önce gelen -a/-e ünlülerini daraltır.

-a/-e, -acak/-ecek, -ayım/-eyim, -alım/-elim, -an/-en vb. eklerden önce gelen ünlü veya ekin geniş ünlüsü söyleyişe bakılmaksızın a/e ile yazılır.

☞ Aşağıdaki metinde bu durumları örnekleyen kullanımları gösteriniz.

“Mümtaz bu sahneyi hiç unutamadı. Annesi yukarıda hep ölünün üstünde ağlıyordu. Kendisi bahçe kafesinin bir kanadına yapışmış, büyülenmiş gibi orada ağacın dibinde çalışanlara bakıyordu. Üç insan, ağacın dalına astıkları bir fenerin altında çalışıyorlardı. Fenerin ışığı ikide bir rüzgârla kısılıyor, sönecek gibi oluyor, ihtiyar bostancı ceketinin eteğini kaldırmış, lambanın sönmemesine dikkat ediyordu. Bu iki ışık altında gölgeler büyüyor, küçülüyor, top sesleri arasından annesinin çığlığı kazma seslerine karışıyordu. Sona doğru hava birden kızıllaşmıştı. Bu kızıllık evin bulunduğu taraftan geliyordu. Şehir alabildiğine yanıyordu. Hakikatte yangın bir saat evvel başlamıştı. Bahçedekiler şimdi kıpkırmızı bir göğün altında çalışıyorlardı. Bir an sonra tek tük şarapnel parçaları bahçeye düşmeye başladı. Sonra şehirde büyük, bendini yıkmış sularınkini geçen bir uğultu başladı. Bu her türlü sesten bir mahşerdi. Bir adam bahçenin çitinden içeriye atladı. Şehre giriyorlar, diye bağırdı. O zaman hepsi birden durdular. Fakat annesi aşağıya inmiş yalvarıyordu. Mümtaz daha fazlasına dayanamadı, eli birdenbire tuttunduğu kapının kanadında gevşedi ve yere yıkıldı. Olduğu yerde kulağına birtakım sesler geliyor fakat etrafındakilerden büsbütün başka şeyler görüyordu. Babası her akşam yaptığı gibi büyük kesme billur lambanın şişesini çıkarmış, onu yakmaya çalışıyordu. Uyandığı zaman kendisini çitlerin dışında buldu. Annesi, ‘Yürüyebilecek misin?’ diye soruyordu. Mümtaz şaşkın şaşkın etrafına bakındı, hiçbir şey anlamadan ‘Yürürüm.’ dedi. Kendisinden yürümesi isteniliyordu. O da yürüyecekti.

Mümtaz bu yolculuğu bir türlü tam olarak hatırlayamazdı. Hangi tepeden şehrin yanışını seyretmişler? Hangi büyük yolda o yüzlerce insanlık acayip, perişan, mustarip kafileye katılmışlardı? Kim onları sabaha karşı o yaylıya koymuş, kendisini arabacının yanına oturtmuştu? Bunlar cevapsız kalan suallerdi.

Hafızasında gerisi gelmeyen birkaç hayal vardı. Bunlardan biri, annesinin yola çıkar çıkmaz değişmesiydi. Artık o, kocasının ölüsü üzerinde ağlayan, sızlayan kadın değildi. Yola çıkmış, oğlunu ve kendisini kurtarmaya çalışan kadındı. Sessiz, sedasız, küçük kafileyi idare edenlerin dediklerini yapıyordu. Oğlunun elinden sıkı sıkı tutmuş, yürütüyordu. Mümtaz avuçlarında hâlâ bu kilitlenmenin, belki ölümün ötesine kadar sürecek kavrayışını duyardı.”

Answer 1

Metinde, şimdiki zaman kip eki olan "-yor"'un kendinden önce gelen ünlüleri daraltma özelliğini ve geniş ünlülerin -a/-e ünlülerine dönüşümünü örnekleyen bazı kullanımlar aşağıda belirtilmiştir:

1. "Büyülenmiş gibi orada ağacın dibinde çalışanlara bakıyordu."

   • Çalışanlara: "-an" eki geniş ünlüyü daraltmış ve "-a" olarak kullanılmıştır.
   • Bakıyordu: "-ıyor" eki geniş ünlüyü daraltmış ve "-ı" olarak kullanılmıştır.

2. "Bu iki ışık altında gölgeler büyüyor, küçülüyor, top sesleri arasından annesinin çığlığı kazma seslerine karışıyordu."

   • Büyüyor: "-yor" eki geniş ünlüyü daraltmış ve "-ü" olarak kullanılmıştır.
   • Küçülüyor: "-yor" eki geniş ünlüyü daraltmış ve "-ü" olarak kullanılmıştır.
   • Karışıyordu: "-ıyor" eki geniş ünlüyü daraltmış ve "-ı" olarak kullanılmıştır.

3. "Bu kızıllık evin bulunduğu taraftan geliyordu."

   • Geliyordu: "-iyor" eki geniş ünlüyü daraltmış ve "-e" olarak kullanılmıştır.

4. "Şehir alabildiğine yanıyordu."

   • Yanıyordu: "-ıyor" eki geniş ünlüyü daraltmış ve "-ı" olarak kullanılmıştır.

5. "Bahçedekiler şimdi kıpkırmızı bir göğün altında çalışıyorlardı."

   • Çalışıyorlardı: "-ıyor" eki geniş ünlüyü daraltmış ve "-ı" olarak kullanılmıştır.

6. "Bir adam bahçenin çitinden içeriye atladı."

   • Atladı: "-a" ünlüsü geniş ünlü olan "-a" ünlüsünden önce kullanılmıştır.

7. "Kendisinden yürümesi isteniliyordu."

   • Yürümesi: "-mesi" eki geniş ünlü olan "-e" ünlüsünden önce kullanılmıştır.

Bu örneklerde, şimdiki zaman kip eki "-yor"un ünlü daraltma özelliği görülmektedir ve geniş ünlüler daraltılarak "-ı", "-ü" gibi ünlülerle yazılmaktadır.