Orta Asya ilk Türk devletlerinde hangi sanatın gelişmesi beklenebilir? Neden?

Question

Orta Asya’nın Yeryüzü Şekilleri ve İklimi

Geniş bozkırların ve çöllerin bulunduğu bir bölgedir Orta Asya. Bölgenin en önemli dağları Altay, Ötüken ve Sayan’dır. Bölgede Ceyhun (Amuderya), Seyhun (Siriderya), Orhun, Selenga ve İrtiş ırmakları bulunur. Orta Asya’nın kuzeyi iğne yapraklı ağaçlardan oluşan tayga ormanlarıyla kaplıdır. Tayga ormanlarını bozkır kuşağı takip eder. Altay ve Sayan dağları ile kesilen bozkır kuşağı, bu dağların doğu ve batısında tekrar meydana çıkar. Bu şeridin güneyinde uzanan kumlu bozkırlar ise yer yer çöllerle kaplıdır. Bozkırlarda tayga ormanlarının yerini, ilkbaharda hızla yeşeren ve çiçeklenen, fakat kısa sürede kuruyan otlar alır. Ağaçlar küçülür ve seyrekleşir. Ortalama 1500 m rakımlı yüksek bozkır yaylalarının tipik hayvanı, sürüler hâlinde beslenen kuyruklu ve kuyruksuz koyundur. Atın ve bir görüşe göre de çift hörgüçlü devenin de vatanı bu bozkır alanlarıdır. Ana yurtta sert bir kara iklimi hüküm sürer. Kışlar dondurucu ve fırtınalı, yazlar ise kavurucu sıcaklarla kurak geçer. Yağışlar yetersiz olup metrekareye düşen yağış miktarı 550 kilogram civarındadır. Yazın ara sıra gelen şiddetli sağanak

yağışlar bile kuraklığı gideremez. Sıcak kuru kara rüzgârları, bazen fırtınaya dönüşür ve etrafı toz duman içinde bırakır. Ana yurdun gerek çevre gerekse iklim şartları, tarıma yeteri kadar imkân tanımaz. Başlıca geçim kaynağı hayvancılıktır. Fakat kışın sık sık görülen kar fırtınaları, hem insanlar hem de hayvanlar için felaketler getirir ve hayatı son derece güçleştirir. Orta Asya’nın sahip olduğu bu özellikler Türklerin yarı göçebe bir yaşam biçimini benimsemelerine neden olmuştur. Yazlık ve kışlık olarak farklı merkezlerde yaşam sürdüren Türkler ilkbaharda yola çıkarak yer değişiklikleri yapmışlardır. 

 Orta Asya ilk Türk devletlerinde hangi sanatın gelişmesi beklenebilir? Neden? 

Answer 1

Orta Asya’nın coğrafi yapısı ve iklim koşulları, ilk Türk devletlerinde özellikle taşınabilir sanatların gelişmesine zemin hazırlamıştır. Sert iklim şartları, kuraklık ve tarıma elverişsiz topraklar, Türklerin yarı göçebe bir yaşam sürmesine neden olmuştur. Bu yaşam biçimi, sanatta da pratik ve taşınabilir eserlerin öne çıkmasını sağlamıştır. Özellikle dokumacılık, halı ve kilim gibi el sanatları bu dönemde gelişmiştir. Halı ve kilimlerde kullanılan motifler doğadan esinlenerek tasarlanmış, hayvan figürleri, geometrik desenler ve semboller sıkça işlenmiştir.

Ayrıca, hayvancılıkla uğraşan Türkler, deri işlemeciliğinde ve hayvan figürleriyle süslenen eşyalar yapımında ustalaşmıştır. Göçebe hayatın bir parçası olan çadırlar ve at koşum takımları gibi eşyalar da sanatlarının önemli bir parçası olmuştur. At, Türkler için hem ulaşım hem de savaş aracı olduğundan, eyer ve at süslemeleri sanatsal açıdan zengin bir şekilde işlenmiştir. Bunun yanı sıra, kaya resimleri ve taş anıtlar da bu dönemde gelişen sanat dalları arasında yer almıştır. Kaya resimlerinde günlük yaşam, av sahneleri ve doğayla iç içe bir yaşam biçimi anlatılmıştır. Taş anıtlar ise yazıtlarla süslenmiş ve tarih boyunca kalıcılık sağlamak amacıyla yapılmıştır.

Bu nedenle, Orta Asya’nın zorlu coğrafi koşulları, Türklerin taşınabilir ve işlevsel sanatlar geliştirmesine neden olmuştur. Dokumacılık, deri işçiliği, kaya resimleri ve taş anıtlar, onların yaşam biçimlerini ve kültürel özelliklerini en iyi şekilde yansıtan sanat dalları olmuştur.