Question

Orta Asya’daki ilk Türk devletleri hangileridir? Söyleyiniz.

Answer 1

1. Asya Hun Devleti (Büyük Hun İmparatorluğu)

• Kuruluş: MÖ 220, Teoman tarafından.
• Başkent: Ötüken.
• Önemi: Bilinen ilk büyük Türk devleti olup, Türk boylarını tek bayrak altında toplamıştır. Orta Asya'nın büyük bir bölümüne hakim olmuştur.
• Özellikler:
  • Göçebe yaşam tarzını benimsemişlerdir.
  • Çin Seddi’nin inşa edilmesine neden olmuşlardır.
  • Mete Han döneminde en parlak dönemini yaşamışlardır.
  • Ordu teşkilatını düzenlemişler ve "onlu sistem"i geliştirmişlerdir.

---

2. Göktürk Devleti (552–630)

• Kuruluş: 552, Bumin Kağan tarafından.
• Başkent: Ötüken.
• Önemi: Türk adıyla kurulan ilk devlettir.
• Özellikler:
  • Orhun Yazıtları, bu dönemde yazılmış olup, Türklerin en eski yazılı eserleridir.
  • İpek Yolu üzerinde hakimiyet kurmuşlardır.
  • Bumin Kağan devletin batısını, kardeşi İstemi Kağan ise doğusunu yönetmiştir.
  • Çin baskısı nedeniyle 630 yılında yıkılmıştır.

---

3. II. Göktürk Devleti (Kutluk Devleti) (681–744)

• Kuruluş: 681, Kutluk Kağan (İlteriş) tarafından.
• Önemi: Çin esaretinden kurtulup Türkleri tekrar bağımsız hale getirmiştir.
• Özellikler:
  • Vezir Tonyukuk, bu dönemin önemli isimlerindendir.
  • Orhun Yazıtları bu dönemde dikilmiştir.
  • Türk kültürünü ve bağımsızlık anlayışını yeniden canlandırmışlardır.

---

4. Uygur Devleti (745–840)

• Kuruluş: 745, Kutluğ Bilge Kül Kağan tarafından.
• Başkent: Karabalsagun.
• Önemi: Yerleşik hayata geçen ilk Türk devleti.
• Özellikler:
  • Tarım ve ticarette ileri gitmişlerdir.
  • Maniheizm ve Budizm gibi dinlere geçmişlerdir, bu da savaşçılık özelliklerini zayıflatmıştır.
  • Türk sanatında önemli bir yer edinmişlerdir (minyatür, fresk).

---

5. Karahanlı Devleti (840–1212)

• Kuruluş: 840, Karluklar tarafından.
• Başkent: Kaşgar.
• Önemi: İlk Müslüman Türk devletidir.
• Özellikler:
  • Türk-İslam kültürünün temellerini atmışlardır.
  • Yusuf Has Hacib’in Kutadgu Bilig ve Kaşgarlı Mahmud’un Divânü Lügati’t-Türk eserleri bu dönemde yazılmıştır.
  • İslamiyet'in yayılmasında önemli rol oynamışlardır.

---

6. Avarlar

• Kuruluş: 6. yüzyılda, Orta Asya'da.
• Özellikler:
  • Göçebe yaşam sürmüşlerdir.
  • Daha sonra Avrupa'ya göç etmişler ve burada devlet kurmuşlardır.

---

7. Türgişler

• Kuruluş: 7. yüzyılda.
• Özellikler:
  • Orta Asya’nın batısında kurulmuşlardır.
  • İslamiyet'in Orta Asya’da yayılmasına engel olmuşlardır.

---

8. Karluklar

• Kuruluş: 8. yüzyılda.
• Özellikler:
  • İslamiyet’i kabul eden ilk Türk topluluklarından biridir.

---

9. Kırgızlar

• Kuruluş: 840, Uygurların yıkılmasından sonra.
• Özellikler:
  • Orhun Yazıtları’nda adları geçen bir topluluktur.
  • Günümüzde Kırgızistan Cumhuriyeti olarak varlıklarını sürdürmektedirler.

---

10. Hazarlar

• Özellikler:
  • Museviliği kabul eden ilk ve tek Türk topluluğudur.
  • Ticaretle uğraşmış ve hoşgörü politikası gütmüşlerdir.

---

11. Diğer Türk Toplulukları

• Peçenekler: Karadeniz’in kuzeyinde göçebe bir hayat sürmüşlerdir.
• Oğuzlar: Selçuklu ve Osmanlı gibi büyük Türk devletlerinin temelini oluşturmuşlardır.
• Kıpçaklar: Karadeniz’in kuzeyi ve Doğu Avrupa’da varlık göstermişlerdir.
• Akhunlar: Batı Türkistan ve İran çevresinde yaşamışlardır.
• Bulgarlar: İki kol halinde Balkanlar ve Volga çevresinde devlet kurmuşlardır.

---

Bu devletler, Orta Asya’da Türklerin siyasi, askeri ve kültürel kimliklerini oluşturmuş; dünya tarihine etkileri büyük olmuştur. Özellikle göçebe kültür, Türklerde disiplinli bir ordu anlayışını, boylar birliği ise merkeziyetçi devlet yapısını geliştirmiştir.