Question

İltizam sisteminin Osmanlı merkez yönetimi üzerindeki avantaj ve dezavantajları nelerdir? Açıklayınız.

Answer 1

İltizam sistemi Osmanlı Devleti'nin özellikle savaşların uzaması ve hazinenin nakit paraya olan ihtiyacının artmasıyla beraber yaygınlaştırdığı bir uygulamadır. Bu sistemin merkez yönetimi açısından en temel avantajı eyaletlerden gelecek olan vergilerin henüz toplanmadan ihale yoluyla peşin olarak alınmasıdır. Devlet bu sayede uzak bölgelerdeki vergileri toplamak için memur göndermekle uğraşmamış ve mültezim adı verilen kişilerden aldığı peşin paralarla ordunun ve sarayın acil harcamalarını karşılamıştır. Nakit para akışının hızlanması o dönemdeki ekonomik daralmalar sırasında merkezi yönetimin elini oldukça rahatlatmıştır. Ayrıca vergi toplama işinin riski ve zahmeti mültezimlere devredildiği için devletin bu konudaki idari yükü de bir nebze azalmıştır.

Fakat sistemin getirdiği bu kısa süreli rahatlamanın yanında çok ağır dezavantajları da olmuştur. Mültezimler ihaleyi kazanmak için devlete ödedikleri parayı kat kat fazlasıyla geri alabilmek amacıyla halka yani reayaya büyük baskı yapmışlardır. Halktan kanunlarda yazan miktarlardan çok daha fazla vergi toplanması insanların fakirleşmesine ve köylerini terk etmesine neden olmuştur. Büyük Kaçgun dediğimiz bu göçler sonucunda tarımsal üretim durmuş ve devletin asıl gelir kaynağı olan toprak düzeni ağır darbe almıştır. Tımar sisteminin zayıflayarak yerini iltizama bırakması devletin ücretsiz ve hazır ordusu olan tımarlı sipahilerin de yok olmasına yol açmış ve ordu disiplini sarsılmıştır.

En önemlisi de iltizam sistemi taşrada merkezi otoritenin zayıflamasına ve yerel güçlerin ortaya çıkmasına sebep olmuştur. Vergi toplama gücünü elinde bulunduran mültezimler zamanla bölgelerinde siyasi ve askeri olarak da güçlenerek ayan adı verilen nüfuzlu bir sınıf oluşturmuşlardır. Bu durum devletin taşradaki kontrolünü kaybetmesine ve merkeze bağlılık yerine yerel güçlere bağlılığın artmasına yol açmıştır. İltizamın ilerleyen zamanlarda ömür boyu hak tanıyan malikane sistemine dönüşmesi devletin kendi toprakları üzerindeki hakimiyetini daha da kısıtlamış ve merkeziyetçi yapının bozulmasını hızlandırmıştır.