Tasavvufi düşüncenin oluşum dönemleri, tasavvuf tarihçilerinin benimsediği en yaygın yaklaşıma göre şöyle sıralanabilir:
-
Züht Dönemi: Hicretin ilk iki yüzyılında (M. VII ve VIII) kişinin iç dünyasındaki derinlik ve zenginlik için zühd, takva, ibadet gibi kavramların ön plana çıktığı dönemdir. Bu dönemin başlıca temsilcileri arasında sahabe, tabiin ve tebe-i tabiinden bazı âbid ve zâhidler sayılabilir.
-
Tasavvuf Dönemi: Hicri 3. asırdan itibaren tasavvufun sistemleşmeye başladığı ve sufi, tasavvuf gibi kavramların kullanılmaya başlandığı dönemdir. Bu dönemde tasavvufun ilke, kural ve yöntemleri belirlenmiş, makam, hal, fena, velilik gibi kavramlar ortaya çıkmıştır. Bu dönemin başlıca temsilcileri arasında Cüneyd-i Bağdadi, Gazali, Zünnun-i Mısri, Beyazıd-ı Bestami gibi büyük sufiler sayılabilir.
-
Felsefi Tasavvuf Dönemi: Hicri 6. asırdan itibaren tasavvufun felsefi ve metafizik yönünün ağırlık kazandığı dönemdir. Bu dönemde tasavvufun varlık, vahdet, aşk, irfan gibi konularda derinlikli ve sistemli bir anlayış geliştirdiği görülür. Bu dönemin başlıca temsilcileri arasında İbn Arabi, Mevlana, Sadreddin Konevi, İbnü’l-Farid gibi büyük mutasavvıflar sayılabilir.
-
Tarikat Dönemi: Hicri 7. asırdan itibaren tasavvufun kurumsallaştığı ve sosyal hayatın bir parçası haline geldiği dönemdir. Bu dönemde tasavvufun çeşitli tarikatlar, zaviyeler, tekke ve dergahlar aracılığıyla toplumun her kesimine yayıldığı görülür. Bu dönemin başlıca temsilcileri arasında Abdulkadir Geylani, Ahmet Yesevi, Ahmet Rifai, Bahauddin Nakşibend, Hacı Bektaş-ı Veli gibi büyük kurucu ve önderler sayılabilir.
2. Tasavvufi düşüncede Züht Dönemi’nin özelliklerinden üç tanesini yazınız.
Cevap:
Tasavvufi düşüncede Züht Dönemi’nin özelliklerinden üç tanesi şunlardır:
-
Züht, ahirete yönelmek, dünyaya dalmamak, elde mevcut bulunsa bile gönülde mal ve mülk sevgisine yer vermemek gibi anlamlara gelir.
-
Züht Dönemi, Peygamber Efendimiz döneminden başlayıp hicri 2. asra kadar olan dönemi kapsar. Bu dönemde Kur’an-ı Kerim’de zühde verilen önem, Peygamber ve sahabenin sade yaşantısı, ayet ve hadislerin züht eksenli yorumlanması, Allah aşkı ve Allah’a çok kuvvetli bir sevgiyle bağlanma, vefatından sonra Peygambere duyulan özlem ve ihtiyaç gibi etkenler tasavvufi düşüncenin oluşumuna katkı sağlamıştır.
-
Züht Dönemi’nde tasavvuf, zühdî bir hareket olarak başlamış ve tasavvufun temel ilkeleri ve kavramları ortaya çıkmıştır. Bu dönemde tasavvufun temsilcileri arasında Hasan-ı Basri, Rabi’a el-Adaviyye, Ebu Süleyman ed-Darani, Ebu Hafs el-Haddad, Ma’ruf el-Kerhi, Sari es-Sakati, Cüneyd-i Bağdadi, Haris el-Muhasibi, Bistami, Hallac gibi isimler sayılabilir.
3. Tasavvufun önemli konularından edep nedir? Açıklayınız.
Cevap:
Tasavvufun önemli konularından edep, Arapça bir kelime olup, “nezaket, zarafet, saygı, hâl ve tavırlarda incelik” gibi anlamlara gelir. Tasavvufi terbiyenin amacı da sâliki Hakk’a ve halka karşı hem zâhir hem de bâtın itibarıyla edepli hâle getirmektir. Sûfîler, zarafet, nezaket ve nezâfetin kaynağı olan bu anlayışı çok sık kullandıkları “Edeb yâhû!” sözüyle ifade etmişlerdir.
Edep, sünnet üzere yani Peygamberimizin buyurduğu ve davrandığı gibi hareket etmek, hatâya düşmekten sakınmak anlamına gelir. Terbiye ve güzel ahlaka da edep denir. Hz. Peygamber her yönüyle edep timsali idi. Şöyle buyurmuştur: “Rabbim beni edeplendirdi ve edebimi güzel kıldı.”
Edep, tasavvuf yolunun en önemli esaslarından biridir. Mesela, şu beyit, Mevlevilerde hayli meşhurdur:
Ehl-i irfan arasında aradım, kıldım talep,
Her hüner makbul imiş, illa edep illa edep.
Edep, aynı zamanda her konuda haddini bilip, sınırı aşmamak, insanlara iyi muamelede bulunmaktır. Ecdadımız “lambayı söndür” demezler, onun yerine “lambayı dinlendir” derlermiş. Çünkü söndürmek, menfi bir çağrışım alanına sahiptir. Kapıyı nazikçe örtmek, başkalarının yanında biriyle fiskos yapmamak, bakışlarıyla çevreyi rahatsız etmemek gibi durumlar, hep birer edep örneğidir.
4. Kültürümüzde etkili olan tasavvufi yorumlardan dört tanesini yazınız.
Cevap:
Kültürümüzde etkili olan tasavvufi yorumlardan dört tanesi şunlardır:
-
Yesevilik: Türkistanlı Hoca Ahmed Yesevi’nin (öl. 1167) görüş ve düşüncelerine dayanan tasavvuf ekolüdür. Yesevilik, Anadolu’da İslam’ın yayılmasında büyük rol oynamıştır. Yesevilikte önemli kavramlar şunlardır: Hoca, Dergah, Ahilik, Yol, Hizmet, Cem, Dost, Aşk, Hakikat.
-
Mevlevilik: Büyük Türk mutasavvıfı Mevlana Celaleddin Rumî’nin (öl. 1273) görüş ve düşüncelerine dayanan tasavvuf ekolüdür. Mevlevilik, insanın kâmil olma yolunda aşk, ilim, irfan, hoşgörü, tevazu, nezaket, samimiyet gibi değerleri öne çıkarmıştır. Mevlevilikte önemli kavramlar şunlardır: Şems, Mesnevi, Divan-ı Kebir, Semazen, Sema, Rabıta, Vuslat.
-
Nakşibendilik: Nakşibendilik, Muhammed Bahauddin Nakşibend’in (öl.1389) görüş ve düşüncelerine dayanan tasavvuf ekolüdür. Nakşibendilik, zikrin kalple yapılmasını, şeriat kurallarına sıkı sıkıya bağlı olmayı, dünyevi işlerden uzaklaşmamayı, nefsi terbiye etmeyi, halk içinde Hakk ile olmayı savunmuştur. Nakşibendilikte önemli kavramlar şunlardır: Nakş, Silsile, Hâcegân, Halvet, Rabıta, Sohbet, Nefy ü isbat.
-
Alevilik-Bektaşilik: Alevi-Bektaşi kültüründe Hz. Ali cesareti, kahramanlığı ve Peygamber Efendimize olan yakınlığı nedeniyle çok önemli bir yere sahiptir. Hz. Muhammed’in (s.a.v.) ev halkı anlamına gelen ehl-i beyt de Alevilik-Bektaşilik’te çok önemlidir. Alevi-Bektaşiler ehl-i beytin soyundan gelen on iki imamı saygı ve sevgiyle anarlar. Alevilik-Bektaşilikte önemli kavramlar şunlardır: Hacı Bektaş-ı Veli, Pir Sultan Abdal, Dedelik, Cem, Musahiplik, On iki Hizmet, Dört Kapı Kırk Makam.
5. Aşağıdakilerden hangisi tasavvufi düşünce için söylenemez?
A) Tasavvuf, kelime ve sistem olarak Hz. Peygamber zamanında mevcut değildi.
B) Tasavvufi düşünce Hz. Peygamberin emriyle oluşturulmuştur.
C) Tasavvufun hedefi nefsin kötü istek ve arzularından arındırılmasıdır.
D) Anadolu’nun İslamlaşmasında tasavvufi düşüncenin büyük etkisi olmuştur.
E) Tasavvufi düşüncede ahlak en önemli konular arasında yer alır.
Cevap: B
6. Tasavvufta, hakikate ulaşmak için bir rehberin öncülüğünde ve denetiminde çıkılan manevi ve ruhi yolculuk.
Yukarıda tanımı verilen tasavvufi kavram aşağıdakilerden hangisidir?
A) Mâsîva
B) Zahid
C) Seyr-u sülûk
D) Tezkiye
E) Zikir
Cevap: C
