Yaptırım, bir kurala aykırı davranan kişiye uygulanan sonuçtur. Yaptırım, kuralın bağlayıcılığını ve caydırıcılığını sağlar. Yaptırımın türü ve şiddeti, kuralın niteliğine ve ihlalin derecesine göre değişir.
Hukuk alanında yaptırım, bir hukuk kuralına aykırı davranan kişiye uygulanan hukuki müeyyidedir. Hukuki yaptırımların amacı, hukuka aykırı davranıştan doğan zararı gidermek veya önlemek, hukuk düzenini korumak ve adaleti sağlamaktır.
Hukuki yaptırımların başlıca türleri şunlardır:
-
Ceza: Suç veya kabahat işleyen kişiye uygulanan hapis, para cezası veya diğer yaptırımlardır. Ceza, hem kişiyi cezalandırmak hem de topluma örnek olmak için uygulanır.
-
Tazminat: Haksız fiil işleyen kişinin, fiilinden dolayı zarara uğrayan kişiye ödediği bedeldir. Tazminat, zararı gidermek veya azaltmak için uygulanır.
-
Cebri İcra: Borcunu veya mükellefiyetini yerine getirmeyen kişinin, devlet gücü aracılığıyla zorla yerine getirmeye mecbur edilmesidir. Cebri icra, borç ilişkisini sonlandırmak için uygulanır.
-
Geçersizlik: Şekle veya esasa aykırı olarak yapılan bir hukuki işlemin hüküm doğurmamasıdır. Geçersizlik, hukuka uygun olmayan işlemleri ortadan kaldırmak için uygulanır.
-
İptal: Hukuka aykırı olarak alınan bir idari kararın yargı yoluyla ortadan kaldırılmasıdır. İptal, idarenin hukuka uygun hareket etmesini sağlamak için uygulanır.
Yaptırım kavramı sadece hukuk alanında değil, diğer sosyal bilimlerde de kullanılır. Örneğin siyaset biliminde yaptırım, bir devlete veya kuruluşa karşı uygulanan ekonomik, askeri veya diplomatik baskılardır. Psikolojide yaptırım, bir davranışın pekiştirilmesi veya azaltılması için uygulanan ödül veya cezalardır.
