Islahat, daha iyi duruma getirmek için yapılan değişiklik, düzeltme ya da iyileştirme anlamına gelen Arapça kökenli bir kelimedir. Islahat kelimesi genellikle reform olarak da çevrilebilir. Islahatlar mevcut durumu daha iyi hale getirmek için ortaya konan siyasi, ekonomik, sosyal veya kültürel girişimlerdir.
Islahat kelimesi tarihte özellikle Osmanlı Devleti’nde yapılan yenilik hareketleri için kullanılmıştır. Osmanlı’da ıslahatlar 18. yüzyıldan itibaren Avrupa’daki gelişmelere ayak uydurmak ve devletin çöküşünü önlemek için başlatılmıştır.
Osmanlı’da ıslahatların başlıcaları şunlardır:
-
Lale Devri (1718-1730): III. Ahmet ve Nevşehirli Damat İbrahim Paşa döneminde Avrupa tarzında ilk ıslahatlar yapılmıştır. Bu dönemde sanat, kültür ve eğitim alanlarında gelişmeler yaşanmış, ilk matbaa kurulmuş, ilk elçilikler açılmış ve ilk barış antlaşması olan Pasarofça Antlaşması imzalanmıştır.
-
III. Selim Dönemi (1789-1807): III. Selim devletin merkeziyetçi yapısını güçlendirmek için ıslahatlara girişmiştir. Bu dönemde Nizam-ı Cedid Ordusu kurulmuş, yeniçerilere karşı mücadele edilmiş, maliye ve vergi sistemi düzenlenmiş, eğitim reformları yapılmış ve Fransız İhtilali’nin etkisiyle Sened-i İttifak ilan edilmiştir.
-
II. Mahmut Dönemi (1808-1839): II. Mahmut devletin modernleşmesi için radikal ıslahatlara imza atmıştır. Bu dönemde Yeniçeri Ocağı kaldırılmış, Asakir-i Mansure-i Muhammediye Ordusu kurulmuş, idari ve askeri teşkilatta reformlar yapılmış, eğitim ve adalet sistemi yenilenmiş ve ilk anayasa niteliğindeki Tanzimat Fermanı ilan edilmiştir.
-
Tanzimat Dönemi (1839-1876): II. Mahmut’un başlattığı ıslahatlar Abdülmecit ve Abdülaziz dönemlerinde de devam etmiştir. Bu dönemde Tanzimat Fermanı ile hukukun üstünlüğü ilkesi benimsenmiş, Islahat Fermanı ile gayrimüslimlere eşit haklar tanınmış, Meclis-i Vala-yı Ahkam-ı Adliye kurulmuş, ticaret ve maliye alanlarında düzenlemeler yapılmış ve ilk modern anayasa olan Kanun-i Esasi ilan edilmiştir.
-
II. Meşrutiyet Dönemi (1908-1918): II. Abdülhamit’in tahttan indirilmesiyle başlayan bu dönemde Meclis-i Mebusan yeniden açılmış, siyasi partiler kurulmuş, basın özgürlüğü sağlanmış, seçim kanunu çıkarılmış ve anayasal rejim güçlendirilmeye çalışılmıştır. Bu dönemde ayrıca Balkan Savaşları, I. Dünya Savaşı ve Mondros Ateşkes Antlaşması gibi önemli olaylar yaşanmıştır .
