Kanuni Esasi, Osmanlı Devleti’nin ilk ve son anayasasıdır. 23 Aralık 1876’da II. Abdülhamid tarafından ilan edilmiş, 1878’de askıya alınmış, 1908’de yeniden yürürlüğe girmiş ve 1924’te kaldırılmıştır.
Kanuni Esasi’nin özellikleri ve maddeleri şunlardır:
-
Kanuni Esasi, özgür bir İslam ülkesinde uygulanan batılı tarzda hazırlanmış ilk anayasadır
-
Kanuni Esasi ile mutlak monarşi yerine anayasal monarşi sistemine geçilmiş ve meşrutiyetin temelleri atılmıştır
-
Kanuni Esasi, 12 bölüm ve 121 madde içermektedir
-
Kanuni Esasi, Osmanlı Devleti’nin resmi dilinin Türkçe olduğunu ve resmi dininin İslam olduğunu belirtmektedir
-
Kanuni Esasi, halka seçme ve seçilme hakkı vermiş ve yasama, yürütme ve yargı organlarını tanımlamıştır
-
Kanuni Esasi, padişahın yetkilerini kısıtlamış ancak meclisi fesh etme, meclis başkanını ve ayan üyelerini seçme gibi bazı haklarını korumuştur
-
Kanuni Esasi, kişi hak ve özgürlüklerini güvence altına almış ancak padişaha siyasi gerekçelerle mahkemesiz sürgün yetkisi veren 113. maddeyi de içermiştir
Maddeleri:
-
Osmanlı Devleti bir bütündür. Başkenti İstanbul’dur.
-
Osmanoğulları soyunun en büyük erkek evladı saltanat ve hilafet hakkı ve makamına sahiptir.
-
Osmanlı padişahı yaptığı hareketlerden gayrımesuldur.
-
Devletin dini İslam’dır. Yasalar dini hükümlere aykırı olamaz.
-
Devletin resmi dili Türkçedir.
-
Yasama görevi, Ayan Meclisi ve Mebusan Meclisi’ne verilmiştir.
-
Meclisi Ayan üyeleri 40 yaşını aşmış üyeler arasından kaydı hayat şartıyla padişah tarafından tayin edilir.
-
Meclis-i Ayan üyeleri 4 yıllığına seçilir. 50.000 Osmanlı erkeği bir milletvekili seçer.
-
Meclis-i Mebusan başkanını ve iki yardımcısını meclisin önerdiği adaylar arasından padişah seçer.
-
Heyet-i Vükela yürütme yetkisine sahiptir. Başında padişah bulunur.
-
Bakanlar Kurulu üyelerini padişah atar ve azleder.
-
Kanun teklifini hükümet yapar. Her iki meclis kabul eder ve padişah onaylarsa kanun yasalaşır.
-
Mebusan Meclisi’nin toplanması, tatili ve feshi padişahın mutlak yetkisidir. (Madde 7)
-
Hükümet meclise karşı değil, padişaha karşı sorumludur.
-
Anayasa’da temel hak ve hürriyetler belirtilmiştir. (Öğrenim özgürlüğü, mülkiyet hakkı ve konut dokunulmazlığı, din ve basın özgürlüğü, vergi eşitliği, yasal eşitlik)
-
Padişah, devlet güvenliğini bozduğu gerekçesiyle polis araştırması yaptırma ve sonunda suçlu görülen kişileri sürgüne gönderme hakkına sahiptir. (Madde 113)
-
Kanun-ı Esasi hükümleri Meclis-i Mebusan ve Meclis-i Ayan’ın ayrı ayrı vereceği üçte iki çoğunluk ve Padişahın onayıyla değiştirilebilir (Madde 116)
