10. Sınıf Mega Yayıncılık Fizik Ders Kitabı Sayfa 206 Cevabı
Aşağıdaki tümcelerden doğru olanların yanındaki “D”, yanlış olanların yanındaki “Y” harflerini işaretleyelim. Yanlış olduğunu düşündüğümüz tümcelerin doğrusunu defterimize yazalım.
1.(Y) Dalgalar madde taşır.
2.(D) Bir dalga kaynağının birim zamanda ürettiği atma sayısına dalganın frekansı denir.
3.(D) Bir dalganın 1 periyotluk sürede aldığı yola dalga boyu adı verilir.
4.(Y) Dalgalar, titreşim ve ilerleme doğrultularına göre dört kümeye ayrılır.
5.(D) Su yüzeyinde oluşturulan çembersel dalgalarda frekans arttıkça çemberler arası daralır.
6.(Y) Her dalganın yayılması için maddesel ortam gerekir.
7.(D) Deprem dalgalarının yüzeyde yayılanı, yer kabuğunun içinde yayılandan yavaştır.
8.(Y) Dalgaların yayılma hızı ortama bağlı değildir.
Aşağıdaki tümcelerde noktalı yerlere, çerçeve içindeki sözcüklerden uygunları yazarak tümceleri tamamlayalım ve tamamlanmış tümceleri defterimize yazalım.
Enine dalgalarda genlik hızı ile ilerleme birbirine diktir.
Genlik ve ilerleme hızının aynı doğrultuda olduğu dalgaya boyuna dalga denir.
Her dalga enerji taşır.
Dalgalar yansıma özelliğine sahiptir.
Ses havada boyuna dalga hâlinde yayılır.
Bir dalganın ilerleme hızı frekans ile dalga boyu çarpımına eşittir.
Ses hava ortamında metal ortamındakinden yavaş yayılır.
Su yüzeyindeki dalgaların hızı derinlik ile artar.
Aşağıdaki soruları yanıtlayalım. Yanıtlarımızı defterimize yazalım.
1. Su yüzeyindeki dalgaların oluşumu nasıldır?
Su yüzeyindeki dalgaların oluşumu, su moleküllerinin bir etki ile titreştirilmesi ve bu titreşim hareketinin yüzey boyunca molekülden moleküle aktarılması ile gerçekleşir. Bu etki genellikle rüzgar olmakla birlikte, deprem, volkan, ayın çekim kuvveti gibi etkenler de su yüzeyindeki dalgaların oluşumuna neden olabilir. Su yüzeyindeki dalgaların şekli, dalga kaynağının şekline bağlıdır. Dalga kaynağı noktasal ise dairesel su dalgaları, uzamsal ise doğrusal su dalgaları oluşur. Su yüzeyindeki dalgalar sahile yaklaştıkça yönlerini değiştirerek sahile paralel hale gelirler.
2. Dalgaların temel büyüklükleri nelerdir?
Dalgaların temel büyüklükleri şunlardır:
-
Titreşim: Salınım hareketinin saniyeden bile daha kısa sürede gerçekleşmesidir.
-
Genlik: Bir noktanın periyodik hareketi sırasında denge konumundan maksimum uzaklaşmasıdır.
-
Periyot: Bir dalganın oluşması için gereken süredir. Saniye (s) ile gösterilir.
-
Frekans: Birim zamanda gerçekleşen periyodik hareketin devir sayısıdır. Hertz (Hz) ile gösterilir.
-
Dalga boyu: Art arda iki dalga tepesi veya iki dalga çukuru arasındaki mesafedir. Lambda (λ) ile gösterilir ve uzunluk birimi ile ifade edilir.
-
Hız: Dalganın ilerleme hızıdır. Birim zamanda aldığı yol miktarıdır. V = λ/T veya V = λ.f formülü ile bulunur.
3. Ses dalgaları havada nasıl ilerler?
Ses dalgaları havada dalgalar halinde ilerler. Ses kaynağından çıkan sesler havada titreşir. Ses kaynağından çıkan ses dalgaları yayıldığı ortamdaki maddenin taneciklerini titreştirir. Böylece, ses dalgaları havada dalgalar halinde yayılır. Ses dalgalarının havada ilerleme hızı, havanın sıcaklık, yoğunluk ve nem durumuna göre değişir. Havanın sıcaklığı arttıkça sesin hızı da artar. Havanın yoğunluğu azaldıkça sesin hızı da azalır. Havanın nem oranı arttıkça sesin hızı da artar.
4. Yankı nedir, nasıl önlenir?
Yankı, ses dalgalarının bir yüzeye çarparak emilmeden yansıması ve bu yansıyan seslerin birbirinin üzerine binerek anlaşılmaz ve yüksek bir ses oluşturmasıdır. Yankı, sağlık açısından olumsuz etkileri olan ve yaşam kalitesini düşüren bir durumdur. Yankıyı önlemek için genellikle ses emici malzemeler kullanılır. Ses emici malzemeler, ses dalgalarının bir kısmını yutarak daha kaliteli ve anlaşılır bir ses ortamı sağlar.
Yankıyı önlemek için ayrıca şu yöntemlerden de yararlanılabilir:
-
Eşyaların doğru yerlere konumlandırılması
-
Sirkülasyon alanlarının ana alanlar ile uyumlu hale getirilmesi
-
Ortamın rezonans karakteristiğinin belirlenmesi
-
Döşeme, duvar ve tavan gibi yalıtım alanlarında doğru malzeme ve boyaların kullanılması
-
Dış gürültünün engellenmesi veya azaltılması
-
Ortam için uygun olan ses frekansının belirlenmesi
5. Yay dalgalarının yayılma hızı nelere bağlıdır?
Yay dalgalarının yayılma hızı, yayı geren F kuvvetine ve yayın birim uzunluktaki kütlesine bağlıdır. Bu bağıntı v = √ (F/μ) şeklinde ifade edilir. Burada μ yayın birim uzunluktaki kütlesini, v ise yayılma hızını gösterir. Bu formüle göre F kuvveti arttıkça veya μ değeri azaldıkça yayılma hızı artar. Yay dalgalarının yayılma hızı, dalganın genlik ve genişliğine ya da dalganın şekline bağlı değildir. Ayrıca sürtünme ve ortam dirençleri de ihmal edilebilir.
6. Deprem dalgaları nasıl oluşur?
Ses dalgaları havada dalgalar halinde ilerler. Ses kaynağından çıkan sesler havada titreşir. Ses kaynağından çıkan ses dalgaları yayıldığı ortamdaki maddenin taneciklerini titreştirir. Böylece, ses dalgaları havada dalgalar halinde yayılır. Ses dalgalarının havada ilerleme hızı, havanın sıcaklık, yoğunluk ve nem durumuna göre değişir. Havanın sıcaklığı arttıkça sesin hızı da artar. Havanın yoğunluğu azaldıkça sesin hızı da azalır. Havanın nem oranı arttıkça sesin hızı da artar.
7. Rezonans nedir ve etkileri nelerdir?
Rezonans, bir sistemin (genellikle doğrusal bir sistemin) bazı frekanslarda diğerlerine nazaran daha büyük genliklerde salınması eğilimidir. Genlik, bir salınım yapan cismin denge konumundan uzaklaştığı en büyük mesafedir. Frekans ise birim zamanda oluşan salınım sayısıdır.
-
Rezonans, uyarıcı frekansın sistemin doğal titreşim frekansı ile aynı veya neredeyse aynı olduğu durumlarda ortaya çıkar. Doğal titreşim frekansı, bir sistemin kendi kendine titreşebileceği en uygun frekanstır. Bu durumda, harici bir uyarana tepki olarak anormal derecede büyük bir titreşim üretilir.
-
Rezonans, elektrik, mekanik ve akustik (ses) olaylarda vuku bulabilir. Örneğin, belirli bir frekansta titreşen bir diyapazonun ağız kısmını içerisinde sıvı ve hava bulunan silindirik bir kaba yaklaştırırsak, kabın içindeki havanın titreşim frekansı diyapazonunkine eşit olunca rezonans hadisesi vuku bularak, diyapazonun sesinden daha şiddetli bir ses duyulur. Bu, akustik rezonanstır.
-
Rezonans, sırasında uygulanan kuvvet sürekli olursa bu hal titreşen sistem için tehlikeli olabilir. Bu, bir köprü ise yıkılabilir. Tarihte rezonans sonucu yıkılan köprü örnekleri mevcuttur. Bunlardan biri, Fransa’da Sen Nehri üzerinde bulunan bir asma köprüden uygun adımlarla geçen askerlerin, köprüyü titreştirmeye başlaması ve köprünün titreşim frekansı ile askerin adım vuruş kuvvetinin uygun düşmesi sonucu köprünün yıkılmasıdır. İkinci olay ise Amerika’da Washington’daki Tacoma Narrows Köprüsü’nün titreşim frekansının rüzgarın frekansına eşit olunca, rezonansa geçerek yıkılmasıdır.
8. Dalgalar nasıl sınıflandırılır?
10. Sınıf Mega Yayıncılık Fizik Ders Kitabı Sayfa 207 Cevabı
Aşağıdaki soruların yanıtlarını, yanıt çizelgesine işaretleyelim.
1. Aşağıdakilerden hangisi boşlukta yayılır?
A) Ses dalgası B) Su dalgası C) Deprem dalgası D) Yay dalgası E) Radyo dalgaları
2. Frekansları eşit olan dalgaların aşağıdaki büyüklüklerinden hangisi kesinlikle eşittir?
A) Genlik B) Dalga boyu C) Periyot D) Enerji E) Yayılma hızı
3. Aşağıdakilerden hangisinin yayılması dal galar şeklinde değildir?
A) Deprem B) Ses C) Tsunami D) Işık E) Şimşek
4. Farklı ortamlarda yayılan iki ses dalgasının aşağıdaki büyüklükleri göz önüne alınıyor:
I. Frekans
II. Dalga boyu
III. Yayılma hızı
Yukarıdaki dalga büyüklüklerinden hangisi ya da hangileri kesinlikle farklıdır?
A) Yalnız I B) Yalnız III C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III
5. Dalgaların aşağıdaki büyüklüklerinden hangisi, ideal ve türdeş yayılma ortamının özel ilklerine bağlıdır?
A) Genlik B) Frekans C) Enerji D) Yayılma hızı E) Periyot
6. Aynı ölçekte çizilmiş yukarıdaki dalgaların aşağıdaki büyüklükleri göz önüne alınıyor:
I. Genlik
II. Periyot
III. Yayılma hızı
Dalgalara ait yukarıdaki büyüklüklerden hangisi ya da hangileri kesinlikle eşittir?
A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III
7. Dalgalarla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
A) Her dalga enerji taşır.
B) Her dalga madde taşır.
C) Deprem dalgaları mekanik dalgadır.
D) Ses, havada boyuna dalgalar hâlinde yayılır.
E) Ses, boşlukta yayılmaz.
8. Aşağıdaki seçeneklerde verilen dalga örnekleri aynı ölçekte çizilmiştir. Bunlardan hangisinin dalga boyu, diğerlerininkinden büyüktür?
Cevap: D
9. Su yüzeyinde dalga oluşturan bir kaynak, her tepeyi ya da her çukuru 0,6 s’de oluşturduğuna göre bu kaynaktan yayılan dalgaların periyodu kaç s’dir?
A) 0,3 B) 0,6 C) 0,9 D) 1,2 E) 2.4
10. Sınıf Mega Yayıncılık Fizik Ders Kitabı Sayfa 208 Cevabı
10. Sabit iki nokta arasına gerilmiş düzgün ve türdeş bir yayda, şekildeki K, L, M atmaları oluşturulmuştur. Bu atmaların ilerleme hızlarıyla ilgili olarak aşağıdaki yargılarda bulunuluyor:
I. K ve L atmalarının hızı birbirine eşittir.
II. M’nin hızı, Kve L’ninkinden büyüktür.
III. Üçünün de hızı birbirine eşittir.
Yukarıdaki yargılardan hangisi ya da hangileri doğrudur?
A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) II ve III
11. Bir leğendeki suyun yüzeyinde periyodik dalga oluşturulmuştur ve bu suyun düşey kesitinin ölçekli çizimi şekildeki gibidir. Verilen ölçekli çizime göre sözü edilen dalganın genliği ve dalga boyu için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
Cevap: D
12. Bir anne, parktaki salıncağa çocuğunu bindiriyor ve salıncağı hareket ettiriyor. Anne, salıncağı hep aynı şekilde, hafif hafif ittiği hâlde salıncak her salınımda daha yükseğe çıkıyor. Yukarıda sözü edilen olay, aşağıdakilerden hangisine örnek oluşturur?
A) Yansıma B) Rezonans C) Yankı D) Girişim E) Odaklanma
13. Su dalgalarıyla ilgili aşağıdaki büyüklükler göz önüne alınıyor:
I. Frekans
II. Dalga hızı
III. Dalga boyu
Derin ortamdan sığ ortama geçen su dalgalarında, yukarıdakilerden hangisi kesinlikle değişmez?
A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) II ve III
