Yeniköy Antlaşması, 8 Şubat 1914 tarihinde Osmanlı İmparatorluğu ve Rusya İmparatorluğu arasında imzalanmış bir düzenleme antlaşmasıdır.
Yeniköy Antlaşması’nın maddeleri ve sonuçları şöyle özetlenebilir:
-
Yeniköy Antlaşması’na göre, Doğu Anadolu’da Ermeni illeri olarak bilinen altı vilayet iki bölgeye ayrılmıştır. Birinci bölge Erzurum, Sivas ve Trabzon; ikinci bölge Van, Bitlis, Harput ve Diyarbakır vilayetlerini kapsamıştır.
-
Yeniköy Antlaşması’na göre, her iki bölgenin başına Avrupalı iki genel müfettiş getirilmiştir. Birinci bölgenin müfettişi Hollandalı Westenek, ikinci bölgenin müfettişi ise Norveçli Haft olmuştur.
-
Yeniköy Antlaşması’na göre, genel müfettişler başında bulundukları vilayetlerin mülkiye, adliye, polis ve jandarma teşkilatını kontrol etme, memurları azletme, mahkemeye sevk etme ve yerlerine yenilerini tayin etme yetkisine sahip olmuştur.
-
Yeniköy Antlaşması’na göre, kanunlar, emirler ve resmi duyurular her bölgede o bölgenin yerel dili ile yayınlanmış, mahkemelerde de yerel diller kullanılmıştır. Ayrıca her yıl nüfus sayımı yapılmış ve genel meclisler mezhep, milliyet ve dil esasına göre kurulmuştur.
-
Yeniköy Antlaşması’na göre, Osmanlı vatandaşları askerlik hizmetini barış veya savaş zamanında kendi bölgelerinde yapmıştır. Ancak hükümet uzak bölgelere gerektiği durumda diğer bölgelerin nüfusuna göre alınacak askerlerin oranına uygun şekilde müfettişlik bölgelerinden de asker sevk edebilmiştir.
-
Yeniköy Antlaşması’nın sonucunda, Osmanlı Devleti doğudaki Ermeni illerinin yönetimini fiilen yabancı müfettişlerin idaresine bırakmıştır. Bu durum Ermenilerin koruyuculuğunu üstlenen Rusya’nın nüfuzunu arttırmış ve Ermeni tehcirinin en önemli sebeplerinden biri olmuştur.
-
Yeniköy Antlaşması’nın sonucunda, Osmanlı Devleti I. Dünya Savaşı’na girdikten sonra 31 Aralık 1914’te yayınladığı bir fermanla müfettişlikleri lağvetmiştir. Böylece antlaşma fiilen geçersiz kalmıştır.
