Büyük Selçuklu Devleti, Oğuz Türklerinin Kınık boyuna mensup bir hanedan tarafından kurulan ve 1037-1157 yılları arasında varlığını sürdüren bir Türk-İran devletidir. Devletin adı, Oğuz Yabgu Devleti’nin subaşısı olan ve 1020’li yıllarda bağımsızlığını ilan eden Selçuk Bey’den gelir. Selçuk Bey’in yeğenleri Tuğrul ve Çağrı beyler, devletin kurucuları olarak kabul edilir.
Büyük Selçuklu Devleti’nin tarihi şöyle özetlenebilir:
-
Tuğrul ve Çağrı beyler, 1037’de Dandanakan Savaşı’nda Gaznelileri yenerek Horasan’ı ele geçirdiler. Bu savaş, Büyük Selçuklu Devleti’nin kuruluşunu simgeler.
-
Tuğrul Bey, 1040’ta Nişabur’u başkent yaptı. 1055’te Bağdat’ı fethederek Abbasi halifesinin himayesine girdi. Halife tarafından “Doğu’nun ve Batı’nın Sultanı” unvanını aldı.
-
Çağrı Bey ise doğuya yönelerek Maveraünnehir’i fethetti. 1048’de Pasinler Savaşı’nda Bizanslıları mağlup etti. Anadolu’nun kapılarını Türklere açtı.
-
Tuğrul Bey’in ölümünden sonra yerine yeğeni Alp Arslan geçti (1063-1072). Alp Arslan, devletin sınırlarını genişleterek Orta Asya, Kafkasya ve Anadolu’yu fethetti.
-
Alp Arslan’ın en büyük başarısı 1071’de Malazgirt Savaşı’nda Bizans İmparatoru Romen Diyojen’i esir almasıydı. Bu savaş, Anadolu’nun Türkleşmesinin başlangıcı oldu.
-
Alp Arslan’ın ölümünden sonra yerine oğlu Melikşah geçti (1072-1092). Melikşah, devletin en parlak dönemini yaşattı. Devletin sınırları Hindistan’dan Akdeniz’e kadar uzandı.
-
Melikşah döneminde devlet yönetimi iyileştirildi. Nizamülmülk adlı vezir tarafından kurulan divan teşkilatı ve nizamiye medreseleri devletin idari ve kültürel gelişimine katkıda bulundu.
-
Melikşah’ın ölümünden sonra taht kavgaları başladı. Oğulları Berkyaruk ve Muhammed Tapar arasında iç savaş çıktı. Bu durumdan yararlanan Abbasiler ve Haçlılar devlete saldırdı.
-
Muhammed Tapar’ın ölümünden sonra yerine oğlu Sencer geçti (1118-1157). Sencer, devleti yeniden toparlamaya çalıştı. Ancak Karahanlılar, Harezmşahlar, Haçlılar ve Moğollar gibi dış düşmanlarla mücadele etmek zorunda kaldı.
-
Sencer’in ölümünden sonra Büyük Selçuklu Devleti fiilen sona erdi. Devletin parçalarından Anadolu Selçuklu Devleti, Irak Selçuklu Devleti, Kirman Selçuklu Devleti ve Suriye Selçuklu Devleti gibi bağımsız devletler ortaya çıktı.
-
Bu devletler de zamanla Moğollar, Haçlılar ve Memlükler gibi güçlü rakiplerle karşılaştılar. 13. yüzyılın sonunda Büyük Selçuklu Devleti’nin mirasçıları da tarih sahnesinden silindi.
