Türkiye’nin ilk yerleşim yerlerinden bazılarının özellikleri şöyle sıralanabilir:
-
Çayönü (Diyarbakır): Tahıl ve evcilleştirmeye dayalı köy hayatının en eski örneklerindendir. Günümüz uygarlığının da önemli bir basamağını oluşturmaktadır. Çayönü yerleşmesinde buğday, mercimekgiller gibi bitkilerin tarıma alınmış, koyun ve keçi evcilleştirilmiştir. Bölgenin en önemli özelliği avcı–toplayıcı toplulukların yerleşik hayata geçişinin yaşandığı yer olmasıdır. Çayönü’nde bakırın ısıtılarak şekillendirildiği ilk yer olduğu kabul edilmektedir.
-
Hacılar (Burdur): Batı Anadolu’nun bilinen en eski yerleşimidir. Hacılar kazılarında bulunan yapılar, kare veya dikdörtgen planlıdır. Yapılar taş temel üzerine kerpiç ile inşa edilmiştir. Bu yapısı ile Hacılar bir kent görünümündedir. İnsanlar avcı-toplayacılıktan yerleşik düzene geçmiştir. Yapılan kazılarda bulunan kömürleşmiş arpa ve buğday tanelerinden, burada yaşayan halkın tarımla uğraştığı belirlenmiştir. Hacılar’da bulunan en önemli aletlerin başında boyalı çanak çömlek gelmektedir.
-
Alişar (Yozgat): 30 metre yüksekliği ile Anadolu’nun büyük höyüklerinden biridir. Höyüğün ilk kuruluşundaki hali basit bir köy görünümündedir. Bundan sonraki devirlerde şehrin iç kalesi olduğu, evlerin belirli bir plana göre yapıldığı görülür. Bu devirde şehir surla çevrilmiştir. Mezopotamya ile kültür alış verişinin bu devirde başladığı anlaşılmaktadır. MÖ 2000-1500 yılları arasında Alişar büyük bir şehir hüviyetine bürünmüştür.
-
Limantepe (İzmir): Batı Anadolu’nun en uzun süreli yerleşim merkezlerinden birisidir. Bugüne kadar yürütülen çalışmalar sonucunda Limantepe’de en eski kültür olarak Kalkolitik Çağ tespit edilmiştir. Kalkolitik Çağ, maden endüstrisini hazırlayan ve bu nedenle de ekonomik açıdan önem taşıyan bir dönemdir.
-
Yumuktepe (Mersin): Anadolu’nun en eski yerleşim merkezlerinden biridir. MÖ 7000 yılına kadar uzanan bir tarihi vardır. Yumuktepe’de bulunan yapılar, kerpiç duvarlı ve düz damlıdır. Yapılarda ocak, fırın, depo gibi bölümler bulunmaktadır. Yumuktepe halkının tarım, hayvancılık ve balıkçılıkla geçindiği anlaşılmaktadır.
-
Arslantepe (Malatya): Anadolu’nun en büyük höyüklerinden biridir. MÖ 5000 yılına kadar uzanan bir tarihi vardır. Arslantepe’de bulunan yapılar, taş temel üzerine kerpiç duvarlı ve ahşap direkli çatılıdır. Yapılarda merdiven, balkon, pencere gibi mimari unsurlar görülmektedir. Arslantepe halkının tarım, hayvancılık ve madencilikle uğraştığı anlaşılmaktadır.
