Kök hücre hakkında verilen aşağıdaki metinden yararlanarak soruları cevaplayınız.
Kalıtsal bir kanser türü için tedavi gören 25 yaşındaki Özgür’e onkolog (kanser uzmanı) gen terapisi diğer adıyla kök hücre tedavisi önerir. Onkolog, Özgür’e kök hücre ile ilgili açıklamalarda bulunur: “Embriyo, kök hücre adı verilen hücreler bakımından zengindir. Kök hücreler, henüz farklılaşmamış, sınırsız bölünebilen, kendini yenileme özelliği olan hücrelerdir. Kök hücreler farklılaşarak doku ve organları oluşturabilir.
Kök hücre kaynaklarından embriyonik kök hücreler, vücuttaki her tip hücreye (kas, kemik, deri ya da sinir hücresi vb.) dönüşme potansiyeline sahiptir. Diğer kök hücre kaynakları ise yetişkin kemik iliği ve göbek kordonu kanıdır. Bu kök hücreler embriyonik kök hücreler kadar çeşitli hücre tipine dönüşemezler fakat vücutta elde edilmesi kolaydır. Kök hücreler kullanılarak kanser ve Parkinson gibi pek çok hastalığın tedavi edilebileceği düşünülmektedir. Günümüzde kök hücrelerin kullanıldığı kemik iliği nakilleri zaten lösemi tedavisinde başarılı bir şekilde kullanılmaktadır. Genel olarak erkeklerin kemik iliğindeki kök hücre sayısı kadınlarınkinden çoktur ve yaş ilerledikçe kemik iliğindeki kök hücre miktarı azalır.” açıklamalarında bulunur. Doktor, kök hücre bağışlarının önemini de vurgular.
1. Kök hücre kaynağı olarak insan vücudunda kullanılacak hücreler hangi özelliklerinden dolayı seçilir?
Cevap:
Kök hücre kaynağı olarak insan vücudunda kullanılacak hücreler, şu özelliklerinden dolayı seçilir:
-
Kök hücre sayısı: Kök hücre kaynağının yeterli sayıda kök hücre sağlaması gerekir. Bu sayede nakledilen kök hücrelerin alıcıda yerleşmesi ve kan hücrelerinin üretimini başlatması kolaylaşır. Kök hücre sayısı, kaynağın tipine, toplama yöntemine ve saklama koşullarına göre değişebilir. Genellikle periferik kan kök hücreleri, kemik iliği kök hücrelerinden daha fazla sayıda elde edilebilir. Kordon kanında ise sınırlı sayıda kök hücre bulunur.
-
Doku uyumu: Kök hücre kaynağının alıcı ile uyumlu bir doku tipine sahip olması gerekir. Bu durum, bağışıklık sisteminin nakledilen kök hücreleri reddetme riskini azaltır. Doku uyumu, insan lökosit antijeni (HLA) olarak adlandırılan bir protein grubuna göre belirlenir. HLA proteinleri, vücudun kendi hücrelerini yabancı hücrelerden ayırt etmesine yardımcı olur. HLA eşleşmesi ne kadar iyi olursa, nakil sonrası komplikasyonlar o kadar az olur. Genellikle akraba vericilerden elde edilen kök hücre kaynakları, alıcı ile daha iyi eşleşir. Kordon kanında ise doku uyumu daha esnek olabilir.
-
Nakil sonrası sonuçlar: Kök hücre kaynağının nakil sonrasında alıcıda oluşturabileceği etkiler de seçimde önemlidir. Bu etkiler arasında kök hücrelerin yerleşme süresi, enfeksiyon riski, kan sayımının iyileşmesi, graft-versus-host hastalığı (GVHD) riski ve sağkalım oranları sayılabilir. Genellikle periferik kan kök hücreleri, kemik iliği veya kordon kanına göre daha hızlı yerleşir ve kan sayımını iyileştirir. Ancak GVHD riski de daha yüksektir. Kordon kanında ise yerleşme süresi daha uzun olabilir, ancak GVHD riski daha azdır.
2. Dünya genelinde oldukça sık bir şekilde uygulanan yeni doğan bebeklerin göbek kordonunun saklanmasındaki amaç ne olabilir? Bu hücreler hangi yöntemlerle saklanmaktadır?
Cevap:
Yeni doğan bebeklerin göbek kordonunun saklanmasındaki amaç, göbek kordonu kanı ve/veya göbek kordonu dokusundaki kök hücreleri korumaktır. Kök hücreler, vücuttaki diğer hücrelere dönüşebilen ve yenileyebilen özel hücrelerdir. Kök hücreler, kan hastalıkları, bağışıklık sistemi hastalıkları, metabolik hastalıklar ve bazı kanser türleri gibi pek çok hastalığın tedavisinde kullanılmaktadır. Göbek kordonu kanı ve/veya göbek kordonu dokusu, bebeğin kendisi veya ailesi için saklanabilir veya bağışlanabilir.
Göbek kordonu kanı ve/veya göbek kordonu dokusunun saklanması için şu yöntemler kullanılmaktadır:
-
Otolog saklama: Göbek kordonu kanı ve/veya göbek kordonu dokusu bebeğin kendisi ve ailesi için saklandığı seçenektir. Aile, bu ürünleri gerektiğinde kullanma hakkına sahiptir. Bu seçenek ücretlidir ve aile bir sözleşme imzalar.
-
Allojenik saklama: Ailenin göbek kordonu kanı ve/veya göbek kordonu dokusu ile ilgili tüm haklarından vazgeçerek bu hakları bir kordon kanı bankasına devrettiği seçenektir. Bu seçenek ücretsizdir ve bağışçı bir onay formu imzalar. Göbek kordonu kanı ve/veya göbek kordonu dokusu ihtiyaç sahibi hastalar veya araştırmalar için kullanılabilir.
-
Karma saklama: Sadece göbek kordonu kanı için geçerli bir seçenektir. Göbek kordonu kanının ailenin son onayı ile doku uyumu bulunan başka biri için kullanılabileceği seçenektir. Aile, gerektiğinde bankada saklanan diğer kordon kanlarından da faydalanabilir. Bu seçenek ücretlidir ve aile bir sözleşme imzalar.
