II. Dünya Savaşı yıllarında Türkiye, savaşa fiilen katılmamış olsa da, savaşın yarattığı ekonomik sorunlarla mücadele etmek zorunda kalmıştır. Bu sorunlar arasında şunlar sayılabilir:
-
Dış ticaretin azalması ve döviz kıtlığı
-
Üretimde daralma ve kıtlık
-
Enflasyon ve hayat pahalılığı
-
Sermaye birikiminin yetersizliği
-
Askerlik çağındaki erkek nüfusun iş gücünden ayrılması
Bu sorunlara karşı hükümet, bir dizi ekonomik tedbir almıştır. Bu tedbirlerden bazıları şunlardır:
-
Milli Korunma Kanunu (18 Ocak 1940): Bu kanunla hükümete, savaşın olumsuz etkilerini azaltmak amacıyla ekonomik hayatı kontrol edici geniş yetkiler verilmiştir. Bu kanunla hükümete, ihtiyaç maddelerini arama ve bu maddelere el koyma, üretim, tüketim ve dağıtım ilişkilerini düzenleme, üretimi aksatan işletmelere el koyabilme, dış ticareti düzenleme, ülke savunması için gerekli olan maddeleri alma gibi yetkiler verilmiştir.
-
Varlık Vergisi Kanunu (11 Kasım 1942): Bu kanunla, olağanüstü servet vergisinin adı olan varlık vergisi getirilmiştir. Öncelikle ticaret ve sanayi ile uğraşan kentliler olmak üzere çiftçi, esnaf ve ücretlilerden alınan bu vergi, devletin savaş dönemindeki gelir ihtiyacını karşılamak için tasarlanmıştır. Ancak verginin uygulanışında adaletsizlikler ve ayrımcılıklar yaşanmıştır. Vergiyi ödemeyen veya ödeyemeyen Türk vatandaşı olan gayrimüslimler, Aşkale’de oluşturulan kamplarda çalıştırılmıştır.
-
Ekmek Karnesi Uygulaması (14 Ocak 1942): Bu uygulamayla, kıtlığın ortaya çıkmasını önlemek için büyük şehirlerde ekmek alabilmek için ailelere verilen karneler getirilmiştir. Ekmek almak için gerekli olan bu belge dışında, temel tüketim ürünlerinden bazıları (zeytin, şeker) için de benzer uygulamaya gidilmiştir.
-
Toprak Mahsulleri Vergisi: Bu vergiyle, çiftçilerden topraklarından elde ettikleri mahsullerin bir bölümünü devlete vermeleri istenmiştir. Bu vergi, devletin gıda ihtiyacını karşılamak için alınmıştır.
Bu tedbirlerin bir kısmı savaş sonrasında da devam etmiş veya yeni tedbirlere yol açmıştır. Örneğin, Milli Korunma Kanunu’na dayanarak Türkiye’de Petrol Ofisi ile Et ve Balık Kurumu gibi işletmeler kurulmuştur. Varlık Vergisi ise 15 Mart 1944’te kaldırılmıştır.
