XIX. yüzyılda Osmanlı Devleti’nde yaşanan demokratik gelişmeler, Osmanlı Devleti’nin Avrupa devletleriyle yaptığı savaşlarda büyük toprak kayıpları yaşaması, iç isyanlarla karşı karşıya kalmaları, ekonomik ve siyasi bunalımlar yaşaması gibi nedenlerle kendini kurtarmak ve yeniden güçlü bir devlet haline gelmek için çeşitli reformlar yapmaya çalışması sonucunda ortaya çıkmıştır. Bu reformlar, Osmanlı Devleti’nin yönetim, hukuk, eğitim, ordu, ekonomi gibi alanlarda Avrupa devletlerini örnek almasını ve modernleşmesini amaçlamıştır. Bu reformlar aynı zamanda Osmanlı Devleti’nin içinde yaşayan farklı din, dil ve ırktan insanlara da bazı haklar tanımıştır.
XIX. yüzyılda Osmanlı Devleti’nde yaşanan demokratik gelişmeler şunlardır:
-
Sened-i İttifak (1808): II. Mahmut döneminde ilan edilen bir belgedir. Bu belge ile padişah ile ayanlar (yerel yöneticiler) arasında bir anlaşma sağlanmıştır. Bu anlaşma ile ayanlar padişaha sadakatlerini bildirmiş, padişah da ayanların haklarını tanımıştır. Bu belge ile Osmanlı Devleti’nde merkezi otorite zayıflamış, yerel yönetimler güçlenmiştir.
-
Tanzimat Fermanı (1839): II. Mahmut’un ölümünden sonra tahta çıkan Abdülmecit döneminde ilan edilen bir belgedir. Bu belge ile Osmanlı Devleti’nde önemli reformlar yapılmıştır. Bu reformlar arasında şunlar sayılabilir:
-
Osmanlı tebaasının can, mal ve namus güvenliği sağlanmıştır.
-
Vergiler adaletli bir şekilde alınmıştır.
-
Askerlik süresi 4 yıl olarak belirlenmiştir.
-
Herkesin eğitim hakkı tanınmıştır.
-
Herkesin din ve vicdan özgürlüğü tanınmıştır.
-
Herkesin mahkemede savunma hakkı tanınmıştır.
-
Islahat Fermanı (1856): Abdülmecit döneminde ilan edilen bir belgedir. Bu belge ile Tanzimat Fermanı’nda yapılan reformların devam ettirilmesi amaçlanmıştır. Bu reformlar arasında şunlar sayılabilir:
-
Gayrimüslimlere askerlik yapma veya bedel ödeme hakkı tanınmıştır.
-
Gayrimüslimlere kamu görevlerine girme hakkı tanınmıştır.
-
Gayrimüslimlere eğitim kurumları açma hakkı tanınmıştır.
-
Gayrimüslimlere tapu ve mülkiyet hakkı tanınmıştır.
-
Gayrimüslimlerin ibadet yerleri koruma altına alınmıştır.
-
I. Meşrutiyet (1876): Abdülaziz’in tahttan indirilmesinden sonra tahta çıkan V. Murat’ın akli dengesinin bozulması üzerine yerine geçen II. Abdülhamit döneminde ilan edilen bir yönetim biçimidir. Bu yönetim biçimi ile Osmanlı Devleti’nde ilk kez padişahın yetkileri sınırlandırılmış, meclis kurulmuş, anayasa çıkarılmıştır. Ancak bu yönetim biçimi çok kısa sürmüş, II. Abdülhamit 1878’de meclisi feshetmiş, anayasayı askıya almıştır.
-
İttihat ve Terakki Cemiyeti (1889): II. Abdülhamit’in baskıcı yönetimine karşı kurulan bir siyasi örgüttür. Bu örgütün amacı Osmanlı Devleti’ni demokratikleştirmek, meşrutiyeti yeniden getirmek, devrimleri gerçekleştirmektir. Bu örgütün öncüleri arasında Talat Paşa, Enver Paşa, Cemal Paşa, Mustafa Kemal Atatürk gibi isimler sayılabilir.
