Rüzgarların yönleri ve özellikleri, rüzgarların esme yönüne ve kaynaklarına göre değişir. Rüzgarlar, atmosferdeki sıcaklık ve basınç farklılıklarının neden olduğu hava hareketleridir. Dünyada beş ana rüzgar bölgesi vardır: Kutup Rüzgarları, Batı Rüzgarları, Enlem Rüzgarları, Alize Rüzgarları ve Durgunluk Rüzgarları. Bu rüzgarlar, genel olarak küresel ölçekte etki ederler. Bunun yanında, yerel ölçekte etki eden yerel rüzgarlar da vardır. Bu rüzgarlar, günlük sıcaklık ve basınç farkı nedeniyle oluşur. Yerel rüzgarların etki alanları kısıtlı olup, esme süresi ve yönü de kısadır. Yerel rüzgarlar, sıcak ve soğuk olarak ikiye ayrılır.
Türkiye’de görülen rüzgar yönleri ve isimleri aşağıda verildiği gibidir:
-
Poyraz: Kuzey (N) = Yıldız Kuzeydoğu (NE) yönünden esen soğuk ve kuru bir rüzgardır. Kışın kar yağışını getirir.
-
Lodos: Güney (S) = Kıble Güneybatı (SW) yönünden esen sıcak ve nemli bir rüzgardır. Yağış bırakabilir.
-
Keşişleme: Güneydoğu (SE) yönünden esen sıcak ve nemli bir rüzgardır. Yağış bırakabilir.
-
Karayel: Kuzeybatı (NW) yönünden esen soğuk ve kuru bir rüzgardır. Kışın kar yağışını getirir.
-
Yıldız: Kuzey (N) = Yıldız yönünden esen soğuk ve kuru bir rüzgardır. Kışın kar yağışını getirir.
-
Kıble: Güney (S) = Kıble yönünden esen sıcak ve nemli bir rüzgardır. Yağış bırakabilir.
-
Günbatısı: Batı (W) yönünden esen ılık ve nemli bir rüzgardır. Yağış bırakabilir.
-
Gündoğusu: Doğu (E) yönünden esen ılık ve nemli bir rüzgardır. Yağış bırakabilir.
Dünyada esen ana rüzgar bölgelerinin yönleri ve özellikleri şöyle sıralanabilir:
-
Kutup Rüzgarları: Kutuplardan ekvatora doğru esen soğuk ve kuru rüzgarlardır. Kutuplarda yüksek basınç alanı oluşması nedeniyle ortaya çıkarlar. Kışın daha şiddetli eserler. Kutuplarda buzulların oluşmasına katkıda bulunurlar.
-
Batı Rüzgarları: Ekvatora yakın enlemlerde batıdan doğuya doğru esen ılık ve nemli rüzgarlardır. Alize rüzgarlarının yükselmesi sonucu oluşurlar. Okyanus akıntılarını etkilerler. Kuzey Yarımküre’de kuzeybatıdan güneydoğuya, Güney Yarımküre’de güneybatıdan kuzeydoğuya doğru eserler.
-
Enlem Rüzgarları: Ekvatoral bölgede doğudan batıya doğru esen sıcak ve nemli rüzgarlardır. Ekvatoral alçak basınç kuşağı nedeniyle ortaya çıkarlar. Yağış getirirler. Kuzey Yarımküre’de kuzeydoğudan güneybatıya, Güney Yarımküre’de güneydoğudan kuzeybatıya doğru eserler.
-
Alize Rüzgarları: Ekvatora yakın enlemlerde doğudan batıya doğru esen ılık ve nemli rüzgarlardır. Kutuplardaki yüksek basınç ile ekvatoral alçak basınç arasındaki fark nedeniyle ortaya çıkarlar. Yağış getirirler. Kuzey Yarımküre’de kuzeydoğudan güneybatıya, Güney Yarımküre’de güneydoğudan kuzeybatıya doğru eserler.
-
Durgunluk Rüzgarları: Kutuplar ile ekvator arasındaki enlemlerde hemen hemen hiç esmeyen veya çok zayıf esen rüzgarlardır. Batı rüzgarları ile alize rüzgarları arasındaki geçiş bölgesinde oluşurlar. Bu bölgeye at nalı şeklindeki yüksek basınç kuşağı da denir.
Dünyada görülen yerel rüzgarların yönleri ve özellikleri ise şöyle sıralanabilir:
-
Berg: İç dağlardan Namibya ve Güney Afrika’nın güney ve batı kıyılarına doğru esen sıcak bir rüzgardır. Kış mevsiminde eser ve mevsime göre olmayan sıcaklıklar yaratır.
-
Bora: Kuzey Adriyatik kıyılarında ve kuzey İtalya ovalarında ağırlıklı olarak kış ve ilkbaharda esen soğuk bir rüzgardır. Şiddetli ve hamleli olabilir. Kar yağışını getirir.
-
Chinook: Rocky Dağları’nın doğu tarafında meydana gelen ılık ve kuru bir batı rüzgarıdır. Varışı genellikle ani olur, bunun sonucunda büyük bir sıcaklık artışı ve hızlı kar erimesi meydana gelir.
-
Etesian: Doğu Akdeniz’de, özellikle Ege Denizi’nde, yaz aylarında (Mayıs-Eylül arası) kuzey-doğu ve kuzey-batı arasında esen rüzgarlardır. Ülkemizde bu rüzgarlara “Meltem” adı verilir. Serinletici ve kurutucu etkisi vardır.
-
Foehn Effect: Bir dizi dağın rüzgar altında meydana gelen ılık kuru rüzgarlardır. Adı Avrupa Alplerinden gelse de, artık dünya çapında bu tür rüzgar için daha genel bir terim olarak kullanılmaktadır. Dağın rüzgar üstü tarafında yağış bırakan hava, dağın rüzgar altı tarafına geçtiğinde ısınır ve kurur. Bu da sıcaklık artışına ve nem azalmasına neden olur.
-
Haboob: Sudan’da yaklaşık 13° K kuzeyindeki bir toz fırtınası olarak bilinir. Mayıs ile eylül ayları arasında meydana gelir ve en sık öğleden sonra ve akşamları görülür. Şiddetli ve karanlık bir görünüme sahiptir.
-
Harmattan: Kuzey-batı Afrika üzerinde kuzey-doğu / doğu yönünden esen kuru bir rüzgardır. Hem kuru hem de nispeten serin olması, tropiklerin sabit nemli sıcaklığından hoş bir rahatlama sağlar ve sağlık veren güçlerinden dolayı yerel olarak ‘doktor’ olarak bilinir.
