İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi, Birleşmiş Milletler tarafından 10 Aralık 1948 tarihinde kabul edilen ve insanlık ailesinin bütün üyelerinin doğuştan sahip olduğu onur, eşitlik ve özgürlük haklarını tanıyan ve koruyan bir bildirgedir. Bildirge, 30 maddeden oluşur ve herkesin yaşama, kişi özgürlüğü ve güvenliği, işkence görmeme, kölelik yapmama, adil yargılanma, düşünce, vicdan ve din özgürlüğü, eğitim hakkı gibi temel hak ve özgürlüklere sahip olduğunu ilan eder. Bildirge aynı zamanda bu hak ve özgürlüklerin ihlal edilmesine karşı insanların başkaldırma hakkını da tanır. Bildirge, Birleşmiş Milletler’in kuruluş amacı olan uluslararası barış ve güvenliği sağlamak için insan haklarının evrensel olarak saygı görmesi ve gözetilmesini amaçlar. Bildirge, insan hakları alanında bir dönüm noktası olarak kabul edilir ve pek çok ulusal ve uluslararası hukuk belgesine ilham kaynağı olmuştur.
İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi’nde bulunan maddeler şunlardır:
-
Madde 1: Bütün insanlar özgür, onur ve haklar bakımından eşit doğarlar. Akıl ve vicdanla donatılmışlardır, birbirlerine kardeşlik anlayışıyla davranmalıdırlar.
-
Madde 2: Herkes ırk, renk, cinsiyet, dil, din, siyasal ya da başka türden kanaat, ulusal ya da toplumsal köken, mülkiyet, doğuş veya başka türden statü gibi herhangi bir ayrım gözetilmeksizin, bu Bildirgede belirtilen bütün hak ve özgürlüklere sahiptir.
-
Madde 3: Herkesin yaşama hakkı ile kişi özgürlüğü ve güvenliğine hakkı vardır.
-
Madde 4: Hiç kimse, kölelik ya da kulluk altında tutulamaz; her türden kölelik ve köle ticareti yasaktır.
-
Madde 5: Hiç kimseye işkence ya da zalimce, insanlık dışı ya da aşağılayıcı muamele ya da ceza uygulanamaz.
-
Madde 6: Herkesin hukuk önünde kişiliğinin tanınmasına hakkı vardır.
-
Madde 7: Bütün insanlar kanun önünde eşittir ve ayrım gözetilmeksizin kanunun korunmasından yararlanma hakkına sahiptir. Herkes ayrım yapılmasına karşı eşit korunmaya hakkı vardır. Bu Bildirgeye aykırı herhangi bir ayrım yapılması veya böyle bir ayrım yapılmasını teşvik etmesi yasaktır.
-
Madde 8: Herkesin yetkili ulusal mahkemelerce kendisine karşı işlenen bu Bildirgedeki haklarına aykırı fiillerden dolayı etkin bir çare yolu bulunmasına hakkı vardır.
-
Madde 9: Hiç kimse keyfi olarak tutuklanamaz, alıkonulamaz veya sürülemez.
-
Madde 10: Herkesin tam eşitlikle davasının bağımsız ve tarafsız bir mahkeme tarafından adil bir şekilde görülmesine hakkı vardır.
-
Madde 11: Herkesin suçlu sayılabilmesi için daha önce kanunla suç olduğu ilan edilmiş olan bir fiili işlediği tam ve kanuni kuvveti haiz bir mahkeme kararıyla saptanmadıkça suçsuz olduğu ilkesine göre muamele görmesine hakkı vardır. Ayrıca hiç kimseye daha sonra kanunla suç haline getirilen bir fiilden dolayı sorumluluk yüklenemez; ne de bir kimseye kanunla verilmiş olan en hafif cezadan daha ağır bir ceza verilemez.
-
Madde 12: Hiç kimse keyfi müdahalelere veya haysiyetini rencide eden veya itibarını zedeleyen saldırılara maruz kalamaz; herkesin özel hayatına, ailesine, konutuna ve haberleşmesine saygı gösterilmesine ve şeref ve itibarının korunmasına hakkı vardır. Herkesin bu haklarının ihlal edilmesi halinde kanuni çare yoluna başvurma hakkı vardır.
-
Madde 13: Herkesin bir ülkede serbestçe dolaşma ve ikamet etme; kendi ülkesini terketme ve ülkesine dönme hakkı vardır.
-
Madde 14: Herkes zulüm gördüğü takdirde başka ülkelerde sığınma hakkına sahiptir. Bu hak politik olmayan suçlar veya Birleşmiş Milletler’in amaçlarına ve ilkelerine aykırı olarak işlenen fiillerden dolayı kovuşturulan kimselere uygulanamaz.
-
Madde 15: Herkesin bir vatandaşlığa sahip olma; keyfi olarak vatandaşlığından yoksun bırakılma veya vatandaşlığını değiştirme hakkını kullanmaktan alıkonulma hakkı vardır.
-
Madde 16: Evlenme çağına girmiş erkekler ile kadınların evlenmede, evlilikte ve evliliğin bozulmasında hakları eşittir. Evlilik ancak evlenmeye niyetlenen eşlerin özgür ve tam oluruyla yapılır. Aile toplumun doğal ve temel birimidir; toplum ve Devlet tarafından korunur.
-
Madde 17: Herkesin tek başına veya başkalarıyla ortaklaşa mülkiyet edinme hakkı vardır. Hiç kimse keyfi olarak mal veya mülkünden yoksun bırakılamaz.
-
Madde 18: Herkesin düşünce, vicdan ve din özgürlüğüne hakkı vardır; bu hak dinini değiştirme özgürlüğünü de içerir; tek başına veya topluca açıkça veya özel olarak ibadet etme, dinî eğitim verme, dinî âyinleri yerine getirme ve dinî prensiplere uygun olarak yaşama özgürlüklerini de içerir.
-
Madde 19: Herkesin fikrini açıklama ve ifade etme özgürlüğüne hakkı vardır; bu hak radyo, sinema veya televizyon aracılığıyla da olsa hiçbir müdahaleye tabi tutulmaksızın haber almak veya yaymak anlamına gelir. Bu makale uygulanması sadece kamu düzeninin korunması için gerekli olan tedbirlere bağlı değildir.
-
Madde 20: Herkesin barışçıl amaçlarla toplanma ve dernek kurma özgürlüğüne hakkı vardır. Hiç kimse zorla bir derneğe girmeye mecbur edilemez.
-
Madde 21: Herkes doğrudan doğruya veya serbestçe seçilmiş temsilciler aracılığıyla ülkesinin yönetimine katılma hakkına sahiptir. Herkes kamu işlerinde eşit olarak yer alma olanağına sahiptir. Halk iradesi devlet otoritesinin temelini oluşturmalıdır; bu irade genel oy hakkına dayanan gizli oylama veya eş değer serbest oy verme usulleriyle belirlenmelidir. Herkes ülkesinde kamu görevlerinden eşit olarak yararlanma hakkına sahiptir.
-
Madde 22: Herkes sosyal güvenlik sağlayacak ulusal çabalara katılma; ekonomik, sosyal ve kültürel hakların gerçekleştirilmesi için gerekli olan kaynaklara sahip olma; kişi onuru için gerekli olan yaşam düzeyini sağlama haklarına sahiptir.
-
Madde 23: Herkes çalışma yapmak; işini serbestçe seçmek; adil ve elverişli çalışma koşullarına sahip olmak; işsizlik durumunda koruma sağlayacak önlemlerden yararlanmak haklarına sahiptir. Herkes çalıştığı iş karşılığında adil ve tatmin edici ücrete hak kazanmıştır; bu ücret kendisinin yanısıra ailesinin insan onuruna uygun yaşam düzeyini sağlamasına yetecek düzeyde olmalıdır; gerekirse başka sosyal koruma önlemleriyle desteklenmelidir. Herkesin sendika kurma ve sendikaya katılma hakkı vardır.
-
Madde 24: Herkes dinlenme, eğlenme, makul çalışma saatleri ve düzenli tatillere sahip olma hakkına sahiptir.
-
Madde 25: Herkes kendisi ve ailesi için sağlık ve refah sağlayacak yaşam düzeyine sahip olma hakkına sahiptir; bu hak yiyecek, giyecek, konut, tıbbi bakım ve gerekli sosyal hizmetleri de içerir; ayrıca işsizlik, hastalık, sakatlık, dulluk, yaşlılık veya başka bir şekilde geçim kaynaklarından yoksun kalması halinde sosyal güvenlik hakkını da içerir. Anne ve çocukların özel bakıma ve yardıma hakları vardır. Bütün çocuklar ister evlilik içinde ister evlilik dışında doğmuş olsunlar aynı sosyal korunmaya hak kazanmışlardır.
-
Madde 26: Herkesin eğitim hakkı vardır. Eğitim en azından ilk aşamalarda zorunlu ve parasız olmalıdır. İlköğretim herkese zorunlu kılınmıştır. Mesleki ve teknik eğitim herkese açık olmalıdır; yükseköğrenim bütün yetenekli kimselere eşit ölçüde erişilebilir olmalıdır. Eğitimin amacı insan kişiliğinin tam gelişmesini sağlamak; insan haklarına ve temel özgürlüklere saygının güçlenmesini desteklemek olmalıdır. Eğitim uluslararası anlayış, hoşgörü ve dostluğu desteklemeli; Birleşmiş Milletler’in barışı koruma çabalarını güçlendirmelidir. Herkesin kendi kültürünü geliştirme; ulusal kültürünü saygıyla karşılamak; uygarlıkların evrensel kültürel değerlerine katkıda bulunmak hakkı vardır. Ebeveynlerin çocuklarının alacağı eğitim türünü seçme öncelikli hakkı vardır.
-
Madde 27: Herkesin bilim, sanat ve edebiyat alanındaki toplumsal ilerlemelerden serbestçe yararlanma; bu alanlarda yapılan çalışmalara katılma ve bu çalışmaların ürünlerinden yararlanma hakkı vardır. Herkesin bilimsel, edebi veya sanatsal üretiminin korunmasına hakkı vardır.
-
Madde 28: Herkesin bu Bildirgede belirtilen hak ve özgürlüklerin tam olarak gerçekleştirilmesi için gerekli olan toplumsal ve uluslararası düzen içinde yaşama hakkı vardır.
-
Madde 29: Her bireyin topluma karşı görevleri vardır; çünkü ancak toplumun ahlaki değerlerine saygılı bir ortamda kişiliği serbestçe ve tam olarak gelişebilir. Herkes bu Bildirgede belirtilen hak ve özgürlükleri kullanırken yalnızca başkalarının tanınan hak ve özgürlüklerine saygılı olmakla kalmayacak; ayrıca toplumun ahlaki değerlerine, demokratik toplum düzenine ve genel refaha uygun davranacaktır. Bu hak ve özgürlükler hiçbir durumda Birleşmiş Milletler’in amaçlarına ve ilkelerine aykırı olarak kullanılamaz.
-
Madde 30: Bu Bildirgede hiçbir şey bir Devlete, bir topluluk ya da bir kimseye bu Bildirgede belirtilen hak ve özgürlükleri yok etmeye yönelik herhangi bir faaliyette bulunma ya da bunlara başvurma hakkını tanımaz.
