Konjugasyon, biyolojide aynı türden iki hücrenin geçici olarak birleşerek genetik madde alışverişi yapması olayıdır. Bu olay, eşeyli üreme değil, genetik çeşitlilik sağlayan bir gen aktarımı şeklidir. Konjugasyon, bakteriler, siliyatalı protozoonlar ve bazı mantarlarda görülür.
Bakterilerde konjugasyon, plazmit adı verilen küçük DNA moleküllerinin bir hücreden diğerine aktarılmasıdır. Plazmitler, bakterilerin antibiyotik direnci, metabolizma yeteneği, toksin üretimi gibi özelliklerini taşırlar. Konjugasyonda, plazmit taşıyan verici hücre ile plazmit alacak alıcı hücre arasında bir sitoplazmik köprü oluşur. Bu köprüden plazmitin bir kopyası alıcı hücreye geçer. Böylece her iki hücre de plazmit sahibi olur.
Siliyatalı protozoonlarda konjugasyon, iki hücrenin yan yana gelerek mikronükleuslarını değiştirmesi şeklindedir. Mikronükleuslar, protozoonların genetik bilgisini taşıyan küçük çekirdeklerdir. Konjugasyonda, her iki hücre de mikronükleuslarını eşit olarak bölerek dörde ayırır. Bunlardan üç tanesi parçalanırken, bir tanesi kalır. Kalan mikronükleuslar da yarıya bölünerek ikişer tane olur. Bu mikronükleuslardan birer tanesi karşı hücreye geçer ve oradaki diğer mikronükleusla kaynaşır. Böylece her iki hücre de yeni bir mikronükleus elde eder.
Konjugasyonun amacı, eşeyli üreme olmadan genetik çeşitlilik sağlamaktır. Konjugasyon sayesinde bakteriler ve protozoonlar farklı özellikler kazanabilir ve çevresel koşullara uyum sağlayabilirler.
