İlk Türk İslam devletlerinde toplumsal yapının özellikleri şu şekilde özetlenebilir:
-
Türklerin İslamiyet’i kabul etmesiyle, Türk toplumunun sosyal hayatında büyük değişiklikler olmuştur. İslamiyet öncesi Türk toplumunda gündelik yaşamın işleyişini töre belirlerken, İslamiyet’in etkisiyle töre kurallarının yanında İslami gelenek ve görenekler de etkili olmaya başlamıştır.
-
İlk Türk İslam devletlerinde toplum, ilk Türk devletlerinde olduğu gibi yönetenler ve yönetilenler olmak üzere iki kısma ayrılmıştır. Yönetenler sınıfında hanedan üyeleri, asker, vali ve din adamları yer alırken, yönetilenler sınıfında halk yer almıştır.
-
Toplumu idare eden beyler, makam ve mevki için değil, toplumun huzur ve refahını sağlayıp halkı adaletle yönetmek için çalışmışlardır. Halk da sorumluluğunu bilmiş, devletine bağlılık göstermiş, vergisini vermiş, gerektiğinde de askere gitmiştir.
-
Liyakatli, zeki, dürüst ve çalışkan olan herkes için yükselme yolu açık olmuştur. Halkın içindeki başarılı insanlar, idari ve askerî kadrolarda her zaman yer bulabilmiştir.
-
Türk İslam devletlerinde şehir hayatı yaygınlaşınca şehirlerde cuma cami ve medrese gibi İslam kültürünün etkileri görülmüş, halkın giyim kuşam, tutum ve davranışları da değişmeye başlamıştır.
-
İlk Türk İslam devletlerinde boy teşkilatlanması devam etmiş, yaşayış şekillerine göre halk; şehirliler, köylüler ve göçebeler olarak çeşitli gruplara ayrılmıştır.
-
Türk İslam toplumunda, İslamiyet öncesi Türk toplumlarında olduğu gibi pederşahi (ataerkil) aile yapısı görülmektedir. Bu yapıda, ailenin reisi baba olsa da annenin de aile yönetiminde etkisi büyüktür.
-
Türk İslam toplumunda yardımseverlik ve dayanışmaya çok büyük önem verilmiştir. Halk arasındaki yardımlaşma sayesinde toplum daima birlik ve beraberlik içerisinde hareket eder, herkes bir aile gibi yaşar.
