Tümevarım: Özel olaylardan hareketle genel yargılara ulaşılmasına tümevarım denir. Aristoteles’e göre insan zihni, aynı tür bütün fenomenlere uygulanabilen açıklayıcı bir ilkeye gözlemler (deneyimler) sonucu ulaşır. Tek tek fenomenlerin gözleminden genel bir ilkeye ulaşmak insana özgü bir yetidir. Bu fenomenlerden öncül bir tümel yargı elde edilmiş olur. Bu aşamadaki akıl yürütme biçimi tümevarımdır. Aristoteles tümevarım ile genel bir kavramın tek tek gözlemlerden hareketle açığa çıktığını belirtir.
Tümevarımın amacı, zihnin ulaşmak istediği tür için ortak ve aynı olanı açığa çıkarmaktır. Ancak bu ulaşma biçimi bilimsel değildir. Bilimsellik için zihnin ulaştığı yargıya bağlı olarak diğer fenomenlerin açıklanması gerekir. Bu akıl yürütme biçimi zorunlu olarak geçerli değildir. Tümevarım önermeleri olasılı doğruluğu ya da geçerliliği içerir. Tümevarım ile söz edilen gözlemin tümünü incelemek olanaklı değildir. “Bütün kuğular beyazdır.” önermesi dünyadaki bütün kuğuların gözlem ve deneyle kontrol edilmesi ile ulaşılmış bir sonuç değildir. Bu genellemeye belirli sayıda kuğunun gözlenmesi sonucunda diğer kuğuların da beyaz olacağı varsayılarak ulaşılmıştır. Bu nedenle sonuç zorunluluk taşımaz fakat doğru olabilir. Tümevarım varsayımsal bir genellemedir. Tümevarım önermeleri basit bir saymaya dayanır. Bu yüzden de bütün tümevarım önermeleri eksiktirler. Tümevarım önermeleri genellemeye ulaşabilmek için sürdürülen saymaların sonucudurlar. Geçerliliği zorunlu olmayan tümevarım akıl yürütmesi mantığın değil, modern bilimin yöntemidir. Modern bilim olasılı doğruluğu içerir. Türkiye’nin birçok bölgesinden meydana gelen göçler incelenip ortak nedenler belirlenerek göç olgusuna ilişkin bir genellemeye ulaşılması tümevarım metoduna örnektir.
Tümdengelim: Genel yargılardan hareketle özel olayların açıklanmasına tümdengelim denir. Tümel önerme kendisinden başka önermeler elde edilmesine olanak tanır. Zihnin ulaştığı sonuçlar zorunlu olarak doğrudur. Bu yöntem bilgi elde etmenin sonu değildir. Tümün bilgisine “neden” sorusu sorularak o tümün alt bilgisi ilerleyecektir. “Bütün canlılar ölümlüdür.” tümel (genel) önermesinden yola çıkarak “Bütün kuşlar canlıdır.” önermesi, zihinsel olarak aklı “O halde bütün kuşlar ölümlüdür.” zorunlu akıl yürütmesine yöneltir. Örneğin “Sosyal değişmelerin temel faktörü ekonomidir.” teorisindeki genel ifadeye dayanarak toplumdaki sosyal değişmeleri açıklamak tümdengelim metoduna örnektir.
