Tortul kayaçlar, doğal süreçler sonucunda tortu olarak birikmiş ve zamanla sertleşerek oluşan kayaçlardır. Bu kayaçlar, su, rüzgar, buz veya yerçekimi gibi faktörler tarafından taşınan ve biriktirilen tortu parçacıklarının bir araya gelmesiyle oluşur.
Tortul kayaçların özellikleri şunlardır:
-
Tortul kayaçlar, genellikle tabakalı bir yapıya sahiptirler. Bu tabakalar, tortu parçacıklarının farklı zamanlarda ve koşullarda birikmesinden kaynaklanır.
-
Tortul kayaçlar, içlerinde fosil bulundurabilirler. Fosiller, tortu parçacıkları arasında gömülmüş ve zamanla taşlaşmış canlı kalıntılarıdır. Fosiller, tortul kayaçların oluştuğu ortam ve zaman hakkında bilgi verir.
-
Tortul kayaçlar, asitten etkilenebilirler. Bazı tortul kayaçlar, özellikle kireç taşı gibi kalsiyum karbonat içerenler, asitli sularla temas ettiklerinde çözünebilir veya şekil değiştirebilir.
-
Tortul kayaçlar, yapılı olarak kristalli veya taneli değildir. Tortul kayaçlar, magmatik veya metamorfik kayaçlardan farklı olarak kristalleşme sürecinden geçmezler. Bunun yerine, tortu parçacıkları arasında çeşitli çimentolarla bağlanırlar.
Tortul kayaçların çeşitleri ise kökenlerine göre üçe ayrılır:
-
Kırıntılı tortul kayaçlar: Silikat mineralleri ile çimentolaşmış diğer kaya parçalarından oluşur. Kırıntılı kayalar büyük ölçüde kuvars, feldispat, kaya (litik) parçaları, kil mineralleri ve mikadan oluşur. Örnekleri: breş, konglomera, kumtaşı, marn, şist.
-
Kimyasal tortul kayaçlar: Suda eriyebilen kaya tuzu, kalker, jips gibi kayaların önce suda erimesi daha sonra çökelmesiyle meydana gelen taşlardır. Örnekleri: traverten, sarkıt dikit, tuz (kaya tuzu), kireç taşı (kalker), dolomit.
-
Organik tortul kayaçlar: Canlıların (insan hayvan bitki) öldükten sonra kalıntılarının çökelerek birikmesi ve zamanla taşlaşması sonucu oluşur. Örnekleri: mercan kalkeri, turba (yertezeği), linyit, taşkömürü, antrasit.
