Ayastefanos Antlaşması, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nın, yani bizim bildiğimiz adıyla 93 Harbi'nin ardından Osmanlı Devleti ile Rusya arasında 1878 yılında imzalanan barış antlaşmasıdır. Bu savaşta Rus orduları İstanbul'a çok yaklaşarak Yeşilköy'e, o zamanki adıyla Ayastefanos'a kadar geldikleri için antlaşma da burada imzalanmıştır. Bu antlaşma Osmanlı Devleti için çok ağır şartlar içeriyordu.
Antlaşmanın getirdiği en önemli durumlardan biri büyük sınır değişiklikleridir. Kararlara göre Sırbistan, Karadağ ve Romanya tam bağımsızlık kazanmıştır. Ayrıca sınırları Ege Denizi'ne kadar uzanan, Rusya'nın güdümünde büyük bir Bulgaristan Krallığı kurulması kararlaştırılmıştır ki bu durum Rusya'nın sıcak denizlere inme planı için çok büyük bir adımdı. Doğu Anadolu'da ise Kars, Ardahan, Batum ve Doğubayazıt savaş tazminatının bir kısmı karşılığında Rusya'ya bırakılmıştır. Osmanlı Devleti ayrıca Rusya'ya nakit olarak da çok yüksek bir savaş tazminatı ödemeyi kabul etmiş, Girit ve Ermenilerin yaşadığı yerlerde zaman kaybetmeden çeşitli ıslahatlar yapılması kararı alınmıştır.
Bu antlaşmanın yarattığı durum Avrupa'daki diğer büyük devletleri, özellikle İngiltere ve Avusturya-Macaristan'ı çok rahatsız etmiştir. Rusya'nın Balkanlar'da bu kadar güçlenmesi, büyük bir Bulgaristan üzerinden Akdeniz'e inme ihtimali ve Orta Doğu'daki dengeleri bozması İngiltere'nin kendi sömürge yolları için büyük bir tehditti. Bu baskılar yüzünden Ayastefanos Antlaşması hiçbir zaman tam olarak yürürlüğe girmemiştir. Tarih derslerinde de çokça gördüğümüz gibi, Avrupalı devletlerin araya girmesiyle bu antlaşma iptal edilmiş ve yerine çok geçmeden şartları biraz daha değiştirilmiş olan Berlin Antlaşması imzalanmıştır. Tarihimizde Ayastefanos tıpkı Sevr Antlaşması gibi ölü doğmuş, kağıt üzerinde kalmış ve tam anlamıyla uygulanamamış bir antlaşma olarak bilinir.
Antlaşmanın sonuçları şunlardır:
-
Osmanlı Devleti, Rusya’ya büyük bir savaş tazminatı ödemeyi ve Kars, Ardahan, Artvin, Batum, Doğubayazıt ve Eleşkirt gibi toprakları bırakmayı kabul etti.
-
Osmanlı Devleti, Sırbistan, Karadağ ve Romanya’nın tam bağımsızlığını tanıdı ve sınırlarını genişletti.
-
Osmanlı Devleti, Tuna’dan Ege’ye, Trakya’dan Arnavutluk’a uzanan büyük bir Bulgaristan Prensliği’nin kurulmasına razı oldu.
-
Osmanlı Devleti, Bosna-Hersek’e iç işlerinde bağımsızlık verdi ve Teselya’yı Yunanistan’a bıraktı.
-
Osmanlı Devleti, Girit ve Ermenistan’da ıslahat yapmayı taahhüt etti.
Antlaşma, Rusya’nın Balkanlarda tamamen hakim bir konuma gelmesi ve sıcak denizlere inmesi anlamına geliyordu. Bu durum Avrupa devletlerinin endişesine neden oldu. Osmanlı Devleti de bu endişeden yararlanarak Berlin’de yeni bir antlaşma zemini elde etti. Berlin Antlaşması ile Ayastefanos Antlaşması’nın bazı maddeleri değiştirildi ve Osmanlı Devleti’nin kaybettiği toprakların bir kısmı geri verildi ya da bağımsız devletler haline getirildi. Böylece Ayastefanos Antlaşması kâğıt üzerinde kalmış oldu.
