Anlatım türleri metinlerdeki konuya, yazarın konuyu ele alış biçimine göre oluşan türlerdir. Birçok anlatım türü vardır. Bu anlatım türleri bir metinde birden fazla kullanılabilir. Anlatım türlerinin belirleyici özellikleri vardır.
Herhangi bir düşünceyi, olay ya da duyguyu sözle veya yazı ile ifade edilmesine “anlatım” denilmektedir. Her anlatımın farklı bir amacı olabilir. Mesela bir anlatım bilgi vermeyi diğeri ise bir olayı hikaye etme gibi amaçlarda olabilir. Anlatımı gerçekleştirirken başvurulan yöntemlere “anlatım biçimleri, anlatım türleri” denilmektedir. Anlatım türleri ele alınan konunun amacına, özelliğine göre değişmektedir. 13 tane anlatım türleri bulunmaktadır.
Betimleyici Anlatım
Betimleme, sözcükler ile birlikte zihinde resim çizmektir. Görme, dokunma, tatma, koklama, işitme duyularımızı kullanarak varlıkların niteliklerini vermekle beraber duyularımız ile zihnimizde izlenim oluşturmaktadır. Betimleme anlatım varlıkların belirgin özelliklerini zihnimizde canlandırır.
Betimlemede temel alınan şey görselliktir. Bu nedenle gözle algılayabileceğimiz renk, biçim gibi unsurlar bu anlatım türünde büyük yer kaplamaktadır. Betimleyici anlatımda yazar nesnel olabileceği gibi gözlemlerine yorumlarını, duygularını katıp öznel bir anlatım da tercih edebilir. Betimleyici anlatımda ana hedef okuyucunun çeşitli duyularına seslenilerek ona anlatılmak istenilen varlık ile ilgili izlenim kazandırmaktır.
Betimleyici Anlatımın Özellikleri
-
Betimleyici anlatımda, kelimenin yan veya mecaz anlamına yer verilmektedir.
-
Roman, hikaye, tiyatro, gezi yazısı, şiir gibi türlerde betimleyici anlatım kullanılmaktadır.
-
Kişinin iç dünyasını konu alan betimlemelere tahlil (ruhsal portre) denilmektedir.
-
Kişinin dış görünüşü anlatan betimlemelere ise fiziksel (simgesel) betimleme denilmektedir.
Betimleyici Anlatım Türleri
Betimleyici anlatım sanatsal ve açıklayıcı betimleme olmak üzere 2 türe ayrılmaktadır.
Açıklayıcı Betimleme
Açıklayıcı betimleme türünde göz ile görünen anlatılmaktadır. kişi veya varlıkların dış görünüşünün olduğu gibi anlatılması amaçlanmaktadır. Bu betimleyici türünde gözlem gücünden yararlanılmaktadır ama kişisel yorumlara ve duygulara yer verilmemektedir.
Bu tekniği kullanan anlatıcının hedefi okuyucunun göremediği bir varlığı, olayı ya da yeri okuyucunun kafasında canlandırmaktır. Yazar, özellikle görme duyusundan faydalanarak okuyucunun zihninde sözcükler ile resim çizer. Yani okuyucuya izlenim kazandırmak istenilir. Bu yöntemde öyküleyici anlatımda da olduğu gibi beş duyudan ve hareket öğesinden yararlanılmaktadır. Betimlemede bulunan hareketler birbirinden bağımsız olup neden-sonuç ilişkisi ile birbirlerine bağlanılamaz.
Açıklayıcı Betimlemenin Özellikleri
-
Açıklayıcı betimlemeler bilgi vermek amacı ile yazılmaktadır.
-
Genel ayrıntılar üzerinde durulmaktadır.
-
Yazar ayrıntılara yorumlarını katmayarak objektif olarak verilmektedir.
-
Bu yöntemde amaç sanat yapmak değil bilgi vermektir.
-
Betimlenecek bir varlık veya kişiye, kişisel duygu veya düşünceler katılmaz
Açıklayıcı Betimleme Örneği
…Akdeniz Bölgesi’nin çatısını Toros Dağları oluşturur. Dağlar bazı yerlerde denize çok sokulur; kayalık ve az girintili çıkıntılı bir kıyı üzerinde dikine inerler. Bazı yerlerde ise kıyı çizgisi ile dağ sınırları arasına Adana Ovası gibi geniş düzlükler girer. Bu bölge özelliğini kendine komşu olan ılık denizden alır. Fakat denizin etkisi yüzey şekillerine ve yükseltiye göre değişir..
Sanatsal (İzlenimsel) Betimleme
Görsellikten ziyade sezgi ve izlenimin daha ağır bastığı betimlemenin bir türüdür. Varlık veya kişilerin duyularımız aracılığı ile zihnimizde izlenim uyandırma amacı bulunmaktadır. İnsanın iç dünyasının anlatıldığı, tavır ve davranışlarının konu edinildiği ruhsal betimlemeler de bu türe girmektedir. Özel ayrıntılara bu türde önem verilmektedir. Yazar sanatsal betimlemede anlattığı konuya duygu ve düşüncelerini katmaktadır. Yinelemelere, benzetmelere ve düşsel öğelere başvurulmaktadır.
Sanatsal (İzlenimsel) Betimleme Özellikleri
-
Bu tür betimlemeler izlenim kazandırmak amacı ile yazılmaktadır.
-
Ayrıntılar subjektif olarak verilmektedir.
-
Özel ayrıntılar üzerinde durulmaktadır.
-
Bu türde amaç sanat yapmaktır.
Sanatsal (İzlenimsel) Betimleme Örneği
Mağaranın ağzında büyük ağabeyim elinde kazma, ortanca kürek, küçük olanı da sönük bir gaz lambası ile beklerdi. Mağaranın içi uzun bir dehlize benzer, etrafta birtakım acayip şeyler varmış gibi görünür, durmadan tepeden damla damlar su sızar, yer daima ıslak olurdu. Ben mağaranın kapısı önünde, bir ayağım içerde, bir ayağım dışarda beklerdim. Güneş ağaçlardaki eriklerin üzerine ışıldardı.
Öyküleyici Anlatım
Öyküleyici anlatım türündeki ana amaç okuyucuyu bir olay içerisinde yaşatmaktır. Öyküleyici anlatım türüne “hikaye etme” adı da verilmektedir. Bu anlatım türünde bir olay akışı bulunmaktadır. Yani olaylar birbirlerinin üzerine gelişir ve zaman durmadan devam eder. Genellikle haber kipiyle çekimlenen yüklemler (geldi, anlatmış, maviydi vb.) kullanılır. Öyküleyici anlatımda bir zaman akışının olması ve parçanın roman veya öyküden alınmış izlenimin verilmesi bu türün en önemli iki özelliğidir.
Öyküleyici anlatım türü roman ve hikaye gibi olay temeline dayanan türlerde kullanılmaktadır. Düşünce yazı türlerinde bu anlatım türüne pek rastlanılmamaktadır. Öykülemede ana hedef okuyucuyu olayların içinde yaşatmaktır. Yani okuyucuyu hikayenin kahramanlarından biri ile özdeştirerek, kendisini onun yerine koyarak (empati yöntemi ile) bir görüşü benimsetmektir.
Öykünün belirleyici özelliği olaydır. Olaysız olan bir anlatım türü öykü olarak sayılmamaktadır. Kişinin başından geçen, az rastlanan, merak uyandıran ve giriş, gelişme, sonuç bölümlerinden oluşan anlatımlara olay denilmektedir.
Öyküleyici Anlatım Tekniğinin Özellikleri
-
Olay, kişi, yer, zaman ortak öğeleridir.
-
Olaylar birinci şahıs ile anlatılabilmektedir. (Yazar hikayenin kahramanlardan birisidir)
-
Sanat metinlerinde öyküleyici anlatım tekniği kullanılmaktadır.
-
Olaylar anlatılırken ilahi bakış açısı kulllanılabilmektedir.
-
Olaylar birinci şahısla anlatıldığı gibi üçüncü şahıs ağzı ile de anlatılmaktadır.(Olan bitenleri bir kamera sessizliğinde izlenip anlatılmaktadır.)
-
Üçüncü şahıs ağzı ile anlatılan olaylarda anlatıcı her şeyi bilmektedir.
-
Olay, kişi, yer, zaman olay örgüsü oluşturmak için temel ögelerdir.
-
Bu anlatım türü hikaye, roman, anı, söyleşi, görüşme(mülakat) gibi türlerde kullanılmaktadır.
-
Öyküleyici anlatım türünün kullanılması için bir olayın olması şarttır.
-
Yaşanmış, gerçekleşmiş olaylarda bir olay zinciri, kurgulanmış olaylarda ise olay örügüsü bulunmaktadır.
-
Kelimeler gerçek anlamından daha çok mecaz ve yan anlamda kullanılmaktadır.
-
Öyküleyici anlatım sanat ve öğretici metinlerde kullanılmaktadır.
-
Sanat metinlerindeki anlatıcı kurmaca bir kişi, öyküleyici metinlerde anlatıcı ise gerçek bir kişidir.
Öyküleyici Anlatım Örneği
Kartaca-Roma Savaşı’nın sonunda Roma ordusu galip gelir. Roma komutanı büyük bir törenle Kartaca’ya girer. Tam bu sırada bir kadın: “Komutanı görmek istiyorum!” diye bağırır. Muhafızlar onu uzaklaştırmaya çalışırken komutan: “Buraya getirin onu!” diye emir verir. Kadın komutanın yanma getirilir. Komutan kadına isteğini sorar. Kadın, orada bulunan askerlerden birini işaret ederek: “Bu askeriniz savaş sırasında çocuklarımın elindeki son mısır ekmeği dilimini ellerinden alarak yedi ve çocuklarımın ölümüne neden oldu. Bu askerin cezalandırılmasını istiyorum.” der. Komutan: “Bak, der, yalan söylüyorsan ölürsün.” Kadın iddiasında ısrar edince komutan kılıcını çeker, askerin karnını yarar ve kadına dönüp haklıymışsın.” der.
Öğretici Anlatım
Bilgi verme, açıklama gibi amaçlarla yazılan metinlerde öğretici anlatım tekniği kullanılmaktadır.
Öğretici Anlatımın Özellikleri
-
Öğretici anlatımda dil göndergesel işlevde kullanılmaktadır.
-
Bu tür metinlerde, mecaz anlamlara veya söz sanatlarına yer verilmemektedir.
-
Anlatılan bilgiler örnek ve tanımlarla desteklenilmektedir.
-
Öğretici anlatımda öznel cümlelere yer verilmez. Nesnel cümleler kullanılmaktadır.
-
Bu tür metinlerin okunup anlaşılması için okuyucunun belirli bir bilgi birikiminin olması gereklidir.
-
Gereksiz söz tekrarlarına yer verilmez.
-
Telaffuzu zor olan veya ses akışını bozan kelimler bulunmamaktadır.
-
Bu tür metinlerde dil, sade ve gösterişsizdir.
-
Anlatılmak istenen düşünce veya ifadeler kısa ve net olmalıdır.
-
Bu anlatım türü genellikle ansiklopedi ve ders kitaplarında kullanılmaktadır.
Öğretici Anlatım Örneği
Hikaye, gerçekleşmiş veya gerçekleşebilecek olayları ya da durumları dikkatimizi çekecek bir biçimde anlatan kısa yazılardır. Hikaye insan hayatının bir bölümünü yer ve zaman kavramına bağlayarak anlatan, serim, düğüm ve çözüm bölümlerinden oluşan bir düz yazı türüdür.
Açıklayıcı Anlatım
Açıklayıcı anlatım öğretici özellikler barındıran makale, fıkra, eleştiri ve deneme gibi türlerde kullanılmaktadır. Bu anlatım türünde herhangi bir konu hakkında bilgi vermek, öğretmek amaç edinilir. açıklama, bilinmeyen bir şeyi bilinir kılmaktadır. Açıklayıcı anlatımda amaç bilgi vermek olduğundan dolayı yazar süslü ve gösterişli bir dil yerine açık, anlaşılır bir dil kullanmaktadır. Kişisel duygu ve düşüncelere pek yer verilmez.
Bu anlatım türünde ana hedef bilgi vermek olduğundan dolayı düşünceyi geliştirmek ve konunun daha iyi anlaşılmasını sağlamak için “tanımlama, örnekleme, tanık gösterme ve karşılaştırma” gibi düşünceyi geliştirme yollarına başvurulmaktadır. Bu anlatım türü daha çok ders kitapları ve ansiklopedilerde görülmektedir.
Tartışmacı Anlatım
Bu anlatım türünü kullanan yazarın asıl amacı okuyucunun herhangi bir konuda fikirlerini değiştirmektir. Bir konuda en az 2 görüş bulunmaktadır. Bu görüşlerden biri yazarın diğerleri ise okuyucu veya başkalarının görüşüdür. Yazar; deliller kullanarak, ispatlamalar yaparak ve farklı yöntemler kullanarak kendi görüşünü haklı çıkarmaktadır. Bu anlatım tekniğinin kullanıldığı yazılarda karşılıklı konuşma havası hakimdir. Tartışmacı anlatım nesnellikten uzaktır.
