22 kez görüntülendi
Türk Dili ve Edebiyatı kategorisinde 12 27 9

1 cevap

0 beğenilme 0 beğenilmeme
43 86 9

Dilimizdeki kelimeler 3 farklı yapıda bulunur. Bunlar basit, türemiş ve birleşik kelimelerdir. 

Basit Kelimeler

Basit kelimeler yapım eki almamış kök halinde bulunan kelimelerdir, çekim eki alabilirler.

Örnekler:

  • Benim kalemim dolaptaymış.
  • Kitaplıktan birkaç tane tarih kitabı aldım.
  • Ağaca çıkarken ince dallara tutunma.

 

Türemiş Kelimeler

Türemiş kelimeler bir veya birden fazla yapım eki almış gövde halinde bulunan kelimelerdir, çekim eki alabilirler.

Örnekler:

  • Kitaplığımı yenilemem gerekli. (kitap-lık)
  • Geçen sene aldığım gözlük kırıldı. (göz-lük)
  • Temizlik yapmaya bayılıyor. (temiz-lik)

Birleşik Kelimeler

Belirli kurallarla veya bazı ses olaylarıyla birden fazla kelimenin birleşmesiyle oluşan kelimelerdir. Yapılarına ve oluşumlarına göre 2 başlıkta incelenir.

Yapılarına Göre Birleşik Kelimeler

Yapılarına göre birleşik kelimeler birleşik isim ve birleşik fiil olmak üzere 2 alt başlıkta incelenir.

Birleşik İsim

En az iki kelimenin birleşmesiyle oluşan isimlerdir.

Örnekler:

  • Karadeniz
  • Yenişehir
  • Kapkaç
  • Bilgisayar
  • Ateşböceği
  • Hanımeli

Birleşik Fiil

En az iki kelimenin birleşmesiyle oluşan fiillerdir. Birleşik fiiller 3 farklı yolla oluşur.

Kurallı Birleşik Fiiller

Fiillere belirli ekler getirilerek birleşik fiil oluşturulur. Kurallı birleşik fiiller 4 alt başlıkta incelenir.

  • Yeterlilik Fiili: Fiillere “-ebil” yardımcı fiili getirilerek birleşik fiil yapılır. Cümleye “gücü yetme, rica” anlamları katar.
  • Yarın okuldan sonra gelebilir misin?
  • Bunu ancak kardeşim yapabilir.
  • Arabayı yarın sabah yıkayabilirim.

NOT: Yeterlilik fiilin olumsuzunda“-ebil” eki “-ama/ -eme” şeklinde kullanılır. Hem olumsuzluk eki hem de yeterlilik fiili eki de kullanılabilir.

  • Bu hafta ziyaretine gelmem. (gelirim)
  • Bu cümlede sadece olumsuzluk eki vardır.

Bu hafta ziyaretine gelemem. (gelebilirim)

  • Bu cümlede yeterlilik fiilinin olumsuzu vardır.

Bu hafta ziyaretine gelemeyebilirim.

  • Hem olumsuzluk hem de yeterlilik fiilinin eki bir arada kullanılmıştır.

Tezlik Fiili: Fiillere “-iver” yardımcı fiili getirilerek birleşik fiil yapılır. Cümleye “tezlik, çabukluk” anlamları katar.

  • Yemekten önce ekmek almaya gidiver.
  • Şu dosyaları ofisteki raflara yerleştiriver.
  • Bulaşıkları görünce yıkayıverdim.
  • Bu hafta da halı sahaya gitmeyiver.
  • Tatilde telefonla vakit geçirmeyiver.

Sürerlik/ Sürerlilik Fiili: Fiillere “-edur/ -ekal/ -egel” yardımcı fiilleri getirilerek birleşik fiil yapılır. Cümleye “eylemin devam ettiği” anlamını katar. Olumsuzu bulunmamaktadır.

  • Sen işini hallededur.
  • Söylediklerini duyunca bakakaldım.
  • Bu alanda yıllardır süregelen çalışmalarımız var.

Yaklaşma Fiili: Fiillere “-eyaz” yardımcı fiili getirilerek birleşik fiil yapılır. Cümleye “hemen hemen” anlamını katar. Olumsuzu bulunmamaktadır.

  • Kardeşim merdivenden düşeyazdı.
  • Uçurumun dibinde öleyazdı.
  • Hazırladığımız raporları sileyazdı.

Yardımcı Fiille Kurulan Birleşik Fiiller

İsim veya isim soylu kelimelerden sonra “etmek, olmak, kılmak, eylemek ve buyurmak” yardımcı fiillerinin gelmesiyle oluşur.

NOT: Birleşme sırasında ses olayı varsa bitişik ses olayı yoksa ayrı yazılır.

Örnekler:

  • Yardım etmek
  • Namaz kılmak
  • Sabretmek
  • Kabul buyurmak
  • Kaydolmak
  • Terk etmek
  • Yok etmek
  • Reddetmek

Anlamca Kaynaşmış/ Deyimleşmiş Birleşik Fiiller

Birden fazla kelimenin birleşmesiyle oluşurlar, deyimler anlamca kaynaşmış birleşik fiillerdir.

Örnekler:

  • Sonunda müdürün gözüne girdin.
  • Dediklerime hiç kulak asmadı.
  • Son olaylardan sonra kesenin ağzını açtı.
  • Zar zor yakayı kurtardım.
  • Bizim arkamızdan bir dolap çeviriyor kesin.

Oluşumlarına Göre Birleşik Kelimeler

Oluşumlarına göre birleşik kelimeler 3 alt başlıkta incelenir.

Anlam Kaymasıyla Oluşan Birleşik Kelimeler

Anlam kaymasıyla oluşan birleşik kelimelerin anlamlarından uzaklaşmalarına göre 3 farklı oluşumu vardır.

  • Tüm kelimelerin anlam kaybetmesi: aslanağzı, katırtırnağı, devetabanı, suçiçeği…
  • Kelimelerden sadece birincinin anlam kaybetmesi: Adamotu, yayınbalığı…
  • Kelimelerden sadece ikincinin anlam kaybetmesi: yerelması, karafatma…

Ses Değişimiyle Oluşan Birleşik Kelimeler

Birleşen kelimelerden birincisinin son hecesinin düşmesiyle ve ikinci kelimeyle kaynaşmasıyla oluşurlar.

Örnekler:

  • cuma+ertesi = cumartesi
  • kahve+altı = kahvaltı
  • ne+için = niçin
  • pazar+ertesi = pazartesi

Tür Değişimiyle Oluşan Birleşik Kelimeler

Birleşen kelimelerin türü fark etmeksizin birleşme sonucu oluşan kelimenin isim olmasıdır.

  • sık + boğaz = sıkboğaz (fiil + isim = isim)
  • gider + ayak = giderayak (fiil + isim = isim)
  • hacı + yatmaz = hacıyatmaz (isim + fiil = isim)
onlineodev.com'a hoş geldiniz, sorularınızın öğrenciler tarafından veya diğer kullanıcılarımız tarafından cevaplanması için uygun bir ortam sağlar. Bilginle sende bu yardımlaşmaya destek ol.

32.0k soru

32.5k cevap

77 yorum

766 kullanıcı

...