Monarşi, bir kişinin ülke yönetimini yürüttüğü, hükümranlığın genellikle ırsi olarak miras yoluyla babadan oğula geçtiği bir yönetim biçimidir. Monarşi, farklı türleri ve varyasyonları olan bir yönetim biçimidir. Monarşi çeşitleri şöyle açıklanabilir:
-
Mutlak monarşi: Hükümdarın herhangi bir sınırlamaya tabi olmadığı monarşi çeşididir. Mutlak monarşide monark, tüm yönetsel yetkileri kendisinde toplayarak egemenliği tekelinde tutabilir. O nedenle monarka hesap sormak tanrıya hesap sormak gibidir çünkü mutlak monarşide kral, tek egemendir. Bu yönetim biçiminde halkın hiçbir söz hakkı yoktur ve yönetsel süreçlerde karar merci değildir. Örneğin, Suudi Arabistan, Katar, Umman, Vatikan gibi ülkeler mutlak monarşiyle yönetilmektedir.
-
Seçimli monarşi: Hükümdarın seçimle başa gelmesiyle olan monarşi biçimidir. Bu monarşi türünde, hükümdarlık aile içinde değil, belirli bir grup tarafından seçilen bir kişiye verilir. Seçimli monarşilerde hükümdarın yetkileri sınırlı veya sınırsız olabilir. Örneğin, Orta Çağ’da Kutsal Roma Cermen İmparatorluğu, Polonya-Litvanya Birliği, Venedik Cumhuriyeti gibi devletler seçimli monarşiyle yönetilmiştir.
-
Meşruti (Anayasal) monarşi: Hükümdarın yetkilerinin anayasa ile sınırlandırıldığı monarşi çeşididir. Meşruti monarşide monark, devletin simgesi ve başkanıdır, ancak yasama ve yürütme yetkileri bir parlamento ve bir hükümet tarafından kullanılır. Meşruti monarşide hükümet, parlamentonun güvenine dayanır ve parlamento tarafından denetlenir. Örneğin, İngiltere, İspanya, İsveç, Hollanda, Belçika, Danimarka, Norveç, Japonya, Kanada, Avustralya, Yeni Zelanda gibi pek çok gelişmiş demokrasi meşruti monarşiyle yönetilmektedir.
-
İrsi monarşi: Monarşi yönetim sisteminin en yaygın olan ve günümüzde süregelen monarşilerin çoğunun kullandığı yöntemdir. İrsi monarşi yönetimi altında tüm hükümdarlar aynı aileden gelir ve hükümdarlık ailenin bir üyesinden diğer üyesine veraset yoluyla geçer . İrsi monarşilerde çoğunlukla tahta çıkma sırası konmuş belirli kurallara göre belirlenir ve böylece çok önceden tahta kimin çıkacağı bilinir. İrsi monarşilerde hükümdarın yetkileri sınırlı veya sınırsız olabilir. Sınırlı monarşilerde hükümdar, bir anayasa ve bir parlamento tarafından denetlenir. Sınırsız monarşilerde ise hükümdar, tek ve mutlak otoritedir.
-
Teokratik monarşi: İçinde hem teokrasiyi hem de monarşiyi barındıran bir yönetim biçimidir. Teokrasi, siyasi iktidarın, Tanrı’nın temsilcileri olduklarına inanılan din adamlarının elinde bulunduğu toplumsal, siyasi düzen, din erki anlamına gelir. Teokratik monarşide, devlet başkanı hem tanrının vekili hem de tek egemen otorite olarak kabul edilir. Devlet yönetimi, din kurallarına uygun olarak yürütülür. Teokratik monarşi, tarihte pek çok devlet tarafından uygulanmıştır. Örneğin, Antik Mısır’da firavunlar, tanrının yeryüzündeki temsilcileri olarak görülüyor ve ülkeyi teokratik bir monarşiyle yönetiyorlardı. Orta Çağ’da Avrupa’da Katolik Kilisesi, kralların tanrının vekilleri olduğunu iddia ediyor ve onlara siyasi ve dini destek veriyordu. Günümüzde ise Suudi Arabistan, Vatikan, İran gibi ülkeler teokratik monarşiyle yönetilmektedir.
-
Federal meşruti monarşi: Bir federal devletin meşruti monarşi ile yönetildiği yönetim biçimidir. Federal devlet, kendi içinde özerk bölgelere ayrılmış bir devlettir. Federal meşruti monarşide, hükümdar devletin başkanıdır, ancak yetkileri anayasa ile sınırlandırılmıştır. Hükümdar, hem federal hem de bölgesel düzeyde sembolik bir rol oynar. Federal meşruti monarşide, yasama ve yürütme yetkileri, federal ve bölgesel parlamentolar ve hükümetler tarafından paylaşılır. Örneğin, Kanada, Avustralya, Belçika gibi ülkeler federal meşruti monarşiyle yönetilmektedir.
-
Parlamenter monarşi: Bir parlamenter demokrasinin meşruti monarşi ile yönetildiği yönetim biçimidir. Parlamenter demokrasi, hükümetin parlamentonun güvenine dayandığı ve parlamento tarafından denetlendiği bir demokrasi türüdür. Parlamenter monarşide, hükümdar devletin başkanıdır, ancak yetkileri anayasa ile sınırlandırılmıştır. Hükümdar, genellikle sembolik ve törensel bir rol oynar. Parlamenter monarşide, yasama ve yürütme yetkileri, parlamento ve hükümet tarafından kullanılır. Hükümet, genellikle parlamentoda çoğunluğu sağlayan partinin veya koalisyonun lideri tarafından oluşturulur. Örneğin, İngiltere, İspanya, İsveç, Hollanda, Danimarka, Norveç, Japonya, Yeni Zelanda gibi ülkeler parlamenter monarşiyle yönetilmektedir.
-
Demokratik monarşi: Bir demokrasinin meşruti monarşi ile yönetildiği yönetim biçimidir. Demokrasi, halkın iradesinin egemen olduğu ve halkın doğrudan veya temsilciler aracılığıyla yönetimde söz sahibi olduğu bir yönetim biçimidir. Demokratik monarşide, hükümdar devletin başkanıdır, ancak yetkileri anayasa ile sınırlandırılmıştır. Hükümdar, genellikle sembolik ve törensel bir rol oynar. Demokratik monarşide, yasama ve yürütme yetkileri, halk tarafından seçilen parlamento ve hükümet tarafından kullanılır. Demokratik monarşide, halkın hak ve özgürlükleri korunur ve yargı bağımsızdır. Örneğin, Kamboçya, Lesotho, Malezya, Fas gibi ülkeler demokratik monarşiyle yönetilmektedir.
-
Milli monarşi: Bir hükümdarın devlet başkanı olduğu, ancak halkın da milli iradeyi temsil eden bir meclis tarafından seçildiği bir yönetim biçimidir. Milli monarşi, 19. yüzyılda Avrupa’da ortaya çıkmış ve milliyetçilik akımının etkisiyle gelişmiştir. Milli monarşi, hükümdarın yetkilerini sınırlayan bir anayasa ile birlikte çalıştığı bir sistemdir. Milli monarşi, hükümdarın hem ulusal hem de uluslararası düzeyde saygınlık kazandığı bir sistemdir. Örneğin, Almanya, İtalya, Yunanistan gibi ülkeler milli monarşiyle yönetilmiştir.
