Akıl yürütme, belli başlı nedenlerden, olgulardan ve kavramlardan yola çıkarak yeni sonuçlar elde etmeye denir. Mantık ve felsefe gibi alanlarda bu terim kullanılır. Doğru sonuca ulaşabilmek için eldeki verilerin somut olması gerekir. Kişisel izlenimlerden ve anılardan çıkarılan sonuçlar ise öznel olduğu için tam olarak gerçeği yansıtmaz. Akıl yürütme, genellikle elde yeteri kadar bilgi olmadığında başvurulan bir yöntemdir. Bu yolla elde edilen sonuçlar hiçbir zaman gerçeği tam olarak yansıtmaz, ancak belli başlı konularda doğru sonuca ulaşmamıza yardımcı olabilir.
Felsefede akıl yürütmenin üç temel türü vardır:
-
Tümevarım: Tikel verilerden yola çıkarak tümel hakkında yeni bilgiler elde etmeye tümevarım ya da indüksiyon denir. Gözlem yapmak bu yöntemde büyük önem taşır. Örnek olarak, “Ali, Ekrem, Metin insandır. Ali, Ekrem, Metin düşünür. Bütün insanlar düşünür” şeklinde tümevarım yapılabilir.
-
Tümdengelim: Genelden özele varma yöntemine tümdengelim denir. Bu yöntemde daha öncesinde elde edilen bilgilerden yeni bilgiler elde edilir. Örnek olarak, “Bütün insanlar ölümlüdür. Ekrem insandır. Öyleyse Ekrem ölümlüdür” şeklinde tümdengelim yapılabilir.
-
Analoji: Özellikleri birbirine benzeyen iki şeyden birini, diğeri hakkında bilgi edinmek için kullanmaktır. Örneğin, “Seri katillerin %90’ı üç yıl içerisinde yakalanır. William R. Cowney, bir seri katildir. William R. Cowney’in üç yıl içerisinde yakalanma ihtimali %90’dır” şeklinde bir analoji yapılabilir.
Bu yöntemler, felsefede düşünme biçimlerini anlamak ve yeni bilgiler elde etmek için önemlidir. Eleştirel düşünce biçimi, kuşkuculuk, kritisizm ve rasyonalizm gibi farklı öğretilerde de kullanılmıştır.
