Türkiye’de akarsuların oluşturduğu yer şekilleri çok çeşitlidir. Akarsular, yataklarını derine ve yana aşındırarak, biriktirdikleri malzemeleri de taşıyarak ve biriktirerek yeryüzünü şekillendirirler. Akarsuların oluşturduğu yer şekilleri şunlardır:
-
Vadi: Akarsuların yataklarını derine ve yana aşındırmanın etkisiyle oluşmuş çukurluklardır. Türkiye’de çentik vadi, boğaz vadi, kanyon vadi ve tabanlı vadi gibi çeşitli vadi tiplerine rastlanır. Örneğin, Yeşilırmak’ın Canik Dağları’nı yarmasıyla oluşan boğaz vadiye bakabilirsiniz.
-
Kırgıbayır: Selinti sularının geçirimsiz tabakalardan oluşan ve bitki örtüsünden yoksun yamaçlarda oluşturduğu, birbirinden keskin sırtlarla ayrılan yarıntılardır. Kapadokya yöresi, Mut ve Ankara çevresinde kırgıbayırın tipik örneklerine rastlanır.
-
Peribacası: Genellikle tüfler arasında yer yer sert kayaçların bulunduğu yerlerde, sert kayaçların alttaki yapının aşınmasını geciktirmesi sonucu oluşan piramit şeklindeki yer şekilleridir. Ürgüp ve Göreme çevresi ile Uşak yakınlarında peribacalarının en tipik örneklerine rastlanır.
-
Dev kazanı: Akarsuların çavlan ve çağlayan oluşturduğu yerlerde görülen, yukarıdan dökülen suların düştüğü yeri aşındırmasıyla meydana gelen çanaklardır. Tortum (Erzurum), Kırkmerdiven (Tunceli), Çır (Bingöl), Sarıkayalar (Bayburt), Ilısu (Mersin), Düden ve Kurşunlu (Antalya) ülkemizdeki dev kazanlarının başlıcalarıdır.
-
Plato: Akarsular tarafından derin yarılmış düzlüklerden oluşan yer şekilleridir. Türkiye’de Obruk, Taşeli, Gaziantep, Ardahan ve Çatalca Kocaeli platoları örnek verilebilir.
-
Birikinti konisi: Akarsuyun dağlık alanlardan ovalara indiği yerlerde taşıdığı malzemeleri biriktirmesiyle oluşan koni veya yelpaze şeklindeki birikintilerdir. Köyceğiz ve İnönü birikinti konilerinin örnekleridir.
-
Dağ eteği ovası: Birikinti konilerinin birleşmesiyle oluşan ovalardır. Örneğin, Elazığ Ovası dağ eteği ovalarından biridir.
-
Dağ içi ovası: Akarsuyun dağlık alanlarda genişlettiği yatağı içinde taşıdığı malzemeleri biriktirmesiyle oluşan ovalardır. Örneğin, Erzincan Ovası dağ içi ovalarından biridir.
-
Taban seviyesi ovası: Akarsuyun denize yaklaştığı yerlerde yatağını genişletmesi ve taşıdığı malzemeleri biriktirmesiyle oluşan ovalardır. Örneğin, Bursa Ovası taban seviyesi ovalarından biridir.
-
Delta ovası: Akarsuyun denize döküldüğü yerde taşıdığı malzemeleri biriktirmesiyle oluşan üçgen şeklindeki ovalardır. Türkiye’de Bafra, Çarşamba, Göksu, Menemen, Silifke ve Çukurova birer delta ovasıdır.
-
Irmak adası: Akarsuyun yatağı içinde taşıdığı malzemeleri biriktirmesiyle oluşan küçük adalardır. Marmara ve Ege akarsularında daha sık görülür.
-
Menderes: Akarsuyun eğimin azaldığı yerlerde yatağını büklüm büklüm yapmasıyla oluşan yer şekilleridir. Türkiye’de Büyük Menderes ve Küçük Menderes nehirlerinde tipik menderes örnekleri görülür.
-
Taraça: Akarsuyun yatağındaki eğim farklılıklarından dolayı oluşan basamaklardır. Örneğin, Manavgat Şelalesi taraçalardan biridir.
