Türkiye’deki yer şekillerinin oluşumuna iç kuvvetlerin etkisi, ülkemizin jeolojik yapısını ve topoğrafyasını belirleyen önemli bir faktördür. İç kuvvetler, yerkabuğunun hareketleri sonucu oluşan orojenez, epirojenez, volkanizma ve deprem gibi olaylardır. Bu olaylar, Türkiye’de dağlar, ovalar, platolar, göller, volkanlar, faylar ve deprem bölgeleri gibi çeşitli yer şekillerinin oluşmasına neden olmuştur. Aşağıda Türkiye’deki yer şekillerinin oluşumuna iç kuvvetlerin etkisi hakkında bazı bilgiler verilmiştir.
-
Orojenez: Dağ oluşumu anlamına gelen bu olay, yerkabuğunun katmanlarının kıvrılması veya kırılması sonucu meydana gelir. Türkiye’de ağırlıklı olarak doğu-batı yönünde uzanan kıvrım dağlarımız Alp-Himalaya dağ sistemine bağlı olarak oluşmuştur. Kuzeyde Karadeniz Dağları, güneyde Toros Dağları bu dağların temsilcileridir. Kırık dağlarımız ise daha çok Ege ve Akdeniz bölgelerinde sert tortul kütlelerin kırılmaları ile oluşmuştur. Bir kırık dağında kırılarak yükselen kısımlar horst yani kırık dağları meydana getirirler. Çöken ve alçakta kalan kısımlar ise grabenleri yani çöküntü ovalarını oluştururlar.
-
Epirojenez: Kıtaların çok yavaşça yükselme ve alçalma hareketleri olarak tanımlanan bu olay, Türkiye’de yer şekillerinin oluşmasında etkili bir iç kuvvettir. Anadolu milyonlarca yıldır yükselmekte, buna karşılık Karadeniz ve Doğu Akdeniz havzaları tabanı çökmektedir. Geniş çaplı alüvyon birikimine bağlı olarak, Çukurova Havzası ile Ergene Ovası epirojenik bir çökme içine girmiş ve tortulaşma alanı olmuşlardır. 4. jeolojik zamanda, boğazlarımızın ve denizlerimizin oluşumu da epirojenik çökme sonucunda meydana gelmiştir. Özellikle Egeid kara kütlesinin çöküp Ege Denizi’nin oluşumu epirojenik hareketlere bir örnektir. Eski akarsu vadisi olan İstanbul boğazı ve Haliç ile Çanakkale boğazının oluşumu ile Ria kıyı tipi meydana gelmiştir. Antalya-Kaş kıyılarında oluşmuş olan Dalmaçya kıyı tipi de epirojenik alçalma ile deniz sularının basması sonucu oluşmuştur.
-
Volkanizma: Yeraltındaki erimiş kayaların (magmanın) yeryüzüne çıkması sonucu oluşan olaydır. Türkiye’de volkanik alanlar oldukça geniştir. Anadolu’nun en yüksek dağı Ağrı Dağı (5.137 m) ve Küçükağrı Dağı (3.896 m) Tersiyer ve Kuaterner zamanlarında farklı püskürmelerin eseridir. Doğu Anadolu’daki Süphan Dağı (4.058 m), Nemrut Dağı (3.050 m), Tendürek Dağı (3.533 m) volkanik dağlardır. İç Anadolu’daki Erciyes Dağı (3.916 m), Melendiz Dağı (3.936 m), Hasan Dağı (3.258 m), Karacadağ (2.271 m) Kuaterner püskürmeleriyle oluşan volkanik dağlardır. Volkanizma sonucu oluşan lav akıntıları, volkan konileri, kraterler, kalderalar, maarlar, lav platosu ve lav düzlükleri gibi yer şekilleri Türkiye’de görülmektedir .
-
Deprem: Yerkabuğunun kırılması veya kayması sonucu oluşan sarsıntılardır. Türkiye’de depremler, yerkabuğunun kırık ve çatlak bölgelerinde meydana gelir. Ülkemizde depremlerin yoğun olarak görüldüğü alanlar, Kuzey Anadolu Fay Hattı, Doğu Anadolu Fay Hattı, Batı Anadolu Fay Hattı ve Ege Denizi Fay Hattı’dır. Bu fay hatları, Türkiye’nin jeolojik yapısını ve yer şekillerini etkileyen önemli unsurlardır. Depremler sonucu oluşan yer şekilleri arasında göçükler, yarıklar, heyelanlar, tsunami gibi olaylar sayılabilir .
