Cihanşümul devlet anlayışı, evrensel veya dünya çapında bir devlet kurma ve yönetme ülküsüdür. Türklerde bu anlayışın izleri yazıtlarda görülmektedir. Örneğin Orhun Yazıtları’nda Bilge Kağan şöyle demektedir:
"Doğuda gün doğusuna, güneyde gün ortasına, batıda gün batısına, kuzeyde gece ortasına kadar bütün milletleri kendime tabi kıldım ve hepsini düzene soktum."
"Tanrı yardım ettiği için gözle görülmeyen, kulakla işitilmeyen yerleri milletime kazandırdım. Tanrı buyurduğu için dört taraftaki milleti düzene sokup tertipledim."
Bu sözlerden anlaşıldığı gibi Türklerde cihanşümul devlet anlayışı, Tanrı’nın verdiği kut ile desteklenen ve adaletle yönetilen bir devlet kurma ve genişletme hedefidir. Bu anlayış Türklerin devlet yönetimini şu şekillerde etkilemiştir:
-
Türklerde devlet kurma ve yaşatma bilinci gelişmiştir. Türkler tarih boyunca pek çok büyük devlet kurmuş ve bunları uzun süre ayakta tutmuştur.
-
Türklerde siyasi birlik ve dayanışma duygusu güçlenmiştir. Türkler farklı boylar ve kabilelerden oluşan bir topluluk olmalarına rağmen ortak bir kültür ve töre ile bir arada yaşamış ve devlet çatısı altında toplanmıştır.
-
Türklerde dinamik ve girişimci bir ruh ortaya çıkmıştır. Türkler bulundukları coğrafyadan memnun kalmayıp yeni yerler keşfetmek ve fethetmek için sürekli hareket halinde olmuştur.
-
Türklerde hoşgörü ve uyum yeteneği gelişmiştir. Türkler fethettikleri yerlerdeki halklara zulmetmemiş, onların din ve kültürlerine saygı göstermiş, onlarla iyi ilişkiler kurmuştur.
-
Türklerde kültür alışverişi ve sentezi olmuştur. Türkler farklı coğrafya ve medeniyetlerle temas ettikçe onlardan etkilenmiş, onlara da etki etmiştir. Böylece Türk kültürü zenginleşmiş ve çeşitlenmiştir.
