Kalıtım yoluyla aktarılmayan genler, genellikle sitoplazmik genler olarak adlandırılır. Sitoplazmik genler, hücre çekirdeği dışında bulunan ve kromozomlara bağlı olmayan genlerdir. Sitoplazmik genler, çoğunlukla mitokondri ve kloroplast gibi organellerde yer alır.
Sitoplazmik genlerin kalıtımı, Mendel yasalarına göre değerlendirilemez. Çünkü sitoplazmik genler, hücre bölünmesindeki iğ oluşumuyla ilgili değildir. Sitoplazmik genlerin döle geçişi, ebeveyn hücrenin sitoplazmasının nasıl bölündüğüne bağlıdır.
Sitoplazmik genlerin kalıtımı, eşeyli üremede de farklılık gösterir. Sitoplazmik genler, genellikle sadece dişi ebeveynden yavruya aktarılır. Çünkü dişi gamet (yumurta) hücresi, sitoplazması bol ve organelleri çok olan bir hücredir. Erkek gamet (sperm) hücresi ise sitoplazması az ve organelleri sınırlı olan bir hücredir. Bu nedenle, erkek gametinin döllenme sırasında sitoplazmik genleri dişi gamete aktarma şansı çok düşüktür.
Sitoplazmik genlerin kalıtımı, bazı fenotipik özellikleri etkileyebilir. Örneğin, bitkilerde kloroplastların sayısı ve yapısı, fotosentez kapasitesini belirler. Kloroplastlarda bulunan sitoplazmik genlerin mutasyonu, bitkinin yaprak rengini ve büyümesini etkileyebilir. Benzer şekilde, hayvanlarda mitokondri sayısı ve işlevi, enerji üretimini ve metabolizmayı etkiler. Mitokondriyal DNA’da bulunan sitoplazmik genlerin mutasyonu, kas güçsüzlüğü, nörolojik bozukluklar ve yaşlanma gibi hastalıklara neden olabilir.
