Antibiyotik direnci, bir mikroorganizmanın antibiyotiklerin etkilerine karşı durabilme yeteneğidir. Antibiyotik direnci, ilaç direncinin özel bir çeşididir. Antibiyotik direnci, doğal seçilim yoluyla rastgele mutasyon üzerinde evrimleşir ancak bir topluluk içinde evrimsel stres uygulamasıyla da gerçekleştirilebilir. Böyle bir gen bir kez oluştuktan sonra bakteri plazmid değişimi ile bireyler arasında yatay bir eksende bu genetik bilgiyi aktarabilir. Eğer bir bakteri çeşitli dirençli genler taşıyorsa buna “çoklu dirençli” veya resmi olmayan bir ifade ile " süper böcek" denilmektedir.
Antibiyotik direncinin oluşmasının sebepleri şunlardır:
-
Gereksiz veya uygun olmayan antibiyotik kullanımı: Antibiyotikler, sadece bakteriyel enfeksiyonlarda etkili olan ilaçlardır. Viral enfeksiyonlarda veya alerjik reaksiyonlarda antibiyotik kullanımı gereksizdir ve fayda sağlamaz. Aksine, antibiyotiklerin yan etkileri, alerjik reaksiyonları veya ilaç etkileşimleri olabilir. Bu nedenle, antibiyotik kullanımı, doğru tanı ve uygun reçete ile yapılmalıdır. Ayrıca, antibiyotik tedavisi, gerekli süre ve dozda uygulanmalıdır. Çok kısa veya çok uzun süreli antibiyotik kullanımı, bakterilerin antibiyotiğe karşı direnç kazanmasına neden olabilir.
-
Bakteriyel mutasyon ve genetik değişim: Bakteriler, çevrelerinde meydana gelen değişikliklere hızlı uyum sağlayabilen varlıklardır. Bakteriler çoğaldığında, az da olsa yeni bakteri hücresinin orijinal bakteri hücresiyle tam olarak aynı olmama olasılığı bulunur. Kopyalanan hücredeki bu hataları mutasyon olarak adlandırırız. Bu mutasyonlar (bir bakterinin hücre duvarındaki bir değişiklik gibi) antibiyotiklerin bakteriye girmesini veya yapışmasını güçleştirip, antibiyotiğin bakteriye zarar verme veya öldürme etkinliğini azaltabilir. Ayrıca, bakteriler plazmid adı verilen küçük DNA parçalarını diğer bakterilerle paylaşarak, dirençli genleri yayabilirler.
-
Hayvancılık ve tarımda antibiyotik kullanımı: Antibiyotikler, hayvanların hastalıklara karşı korunması veya büyümesinin artırılması amacıyla hayvancılık sektöründe yaygın olarak kullanılmaktadır. Bu durum, hayvanlarda ve çevrede dirençli bakterilerin oluşmasına ve insanlara bulaşmasına neden olabilir. Ayrıca, antibiyotik kalıntıları hayvan ürünleri veya bitkisel gıdalar yoluyla insanlara ulaşarak, insanlardaki normal bakteri florasını bozabilir veya alerjik reaksiyonlara neden olabilir.
