Question

Aşağıdaki metinde yer alan düşünceleri Hartmann’ın varlık anlayışıyla karşılaştırarak varlığın nasıl bir yapıya sahip olduğunu yorumlayınız. “(...) Bergson’a göre hayat maddeye dayanmak zorundadır. (...) Maddenin varlık yapısı ile hayatın varlık yapısı ve karakterleri arasında farklılık vardır. Evet bu ikisi birlikte bulunmak zorundadır. Hayat varlık karakteri itibarıyla kendisine hiç de benzemeyen madde denilen şeyin içinden çıkmıştır. Bununla şunu da söyleyebiliriz: Maddenin içinde hayat gizlidir. Çünkü gizli olmasaydı patlayıp çıkamazdı. Bergson’un deyimiyle madde azaltılmış hayattır. Burada materyalistlerin örneğin Demokritos’un anladığı manada bir madde anlayışı yoktur. Daha canlı bir madde söz konusudur. Yani bu öyle bir madde ki içinde patlamaya hazır, organik hâle gelebilecek birşey var. O hâlde şunu söylemek durumundayız: İkisi birlikte olmakla birlikte ikisini biz ayırabiliyoruz. Ama maddesiz düşünmek mümkün değildir. Maddesiz bir hayatı tasavvur etmek hiçbir şekilde müm- kün değildir. Çünkü içinden çıkıp geldiği şeyden onu bütünlüğüyle ayırdığımız zaman bizim karşımıza o ne olarak kalacaktır? Yani böyle bir durumda hayat varlığını yitir- meyecek mi? Elbette yitirecek. Maddeyle hayatın yönü birbirine tersttir. Ayrıca madde zorunluluk hâlini, hayat ise hürriyet halini temsil ediyor. Maddede zorunluluk yumuşadı- ğı zaman oradan hayat çıkıyor. Zorunluluğun yumuşadığı yere bilinç yerleşiyor ve hayat buradan çıkıyor. (...)”

Answer 1

Metinde, Bergson’un varlık felsefesinin temel kavramları olan madde, hayat, zorunluluk ve özgürlük açıklanmaktadır.

Hartmann’ın varlık anlayışıyla karşılaştırıldığında, metinde yer alan düşüncelerin hem benzerlikler hem de farklılıklar gösterdiği görülebilir. Benzerlikler şunlardır:

• Hem Bergson hem de Hartmann, varlığı tek bir ilke veya özden oluşan bir bütün olarak kabul etmezler, ama varlığın çeşitli katmanlar veya boyutlar içerdiğini savunurlar. Bergson’a göre varlık madde ve hayat olarak ikiye ayrılırken, Hartmann’a göre varlık reel varlık ve ideal varlık olarak ikiye ayrılır. Her iki ayrım da varlığın niteliksel olarak farklılaştığını gösterir.
• Hem Bergson hem de Hartmann, varlığı araştırmanın sadece mantık veya deneyim yoluyla değil, ama fenomenolojik bir yöntemle yapılması gerektiğini savunurlar. Fenomenolojik yöntem, var olandan yola çıkarak varlığın hakikatini ortaya çıkarmayı amaçlar. Hem Bergson hem de Hartmann, bu yöntemle klasik ontolojinin sınırlarını aşmaya çalışırlar.
• Hem Bergson hem de Hartmann, varlığın dinamik ve süreçsel bir karakter taşıdığını vurgularlar. Bergson’a göre varlık sürekli değişen ve gelişen bir akıştır. Hartmann’a göre varlık katmanları arasında bir gelişim sırası vardır. Her ikisi de varlığın statik ve sabit olmadığını söylerler.

Farklılıklar ise şunlardır:

• Bergson, madde ve hayat arasında niteliksel bir fark olduğunu söylerken, Hartmann reel varlık ve ideal varlık arasında niceliksel bir fark olduğunu söyler. Bergson’a göre madde zorunluluk hâlini, hayat ise özgürlük halini temsil eder. Maddeyle hayat arasında bir karşıtlık vardır. Hartmann’a göre reel varlık kendi başına var olan şeyleri, ideal varlık ise kendi başına var olmayan ama başka şeylere bağlı olarak var olan şeyleri temsil eder. Reel varlıkla ideal varlık arasında bir uyum vardır.
• Bergson, hayatın maddeden çıktığını ve maddenin içinde gizli olduğunu söylerken, Hartmann reel varlığın ideal varlıktan çıktığını ve ideal varlığın reel varlığı belirlediğini söyler. Bergson’a göre madde azaltılmış hayattır. Hayat maddeyi aşmaya çalışır. Hartmann’a göre ideal varlık reel varlığın özünü oluşturur. Reel varlık ideal varlığı gerçekleştirir.
• Bergson, maddesiz bir hayatı tasavvur etmenin mümkün olmadığını söylerken, Hartmann maddesiz bir ideal varlığı tasavvur etmenin mümkün olduğunu söyler. Bergson’a göre hayat maddeye dayanmak zorundadır. Hayat maddenin içinden çıkabilir ama ondan kopamaz. Hartmann’a göre ideal varlık kendi başına var olmasa da, kendi başına düşünülebilir. Ideal varlık reel varlıktan bağımsız olarak kavranabilir.