Davranışın bilinçli ya da bilinçsiz yapılması, insanın kendi iradesi, akıl ve mantığı doğrultusunda karar verip vermediğini, sonuçlarına katlanıp katlanmadığını ve toplumun onu nasıl değerlendirdiğini ifade edebilir. Bilinçli davranışlar, insanın hür iradesiyle, kendi akıl ve mantığı doğrultusunda karar verdiği davranış biçimidir. Bu tür davranışlar sonucunda oluşabilecek sorumluluklar kişinin mesuliyetindedir. Diğer insanlar bu gibi durumlarda kişiyi olası sonuçlardan sorumlu tutabilmektedir. Bilinçsiz davranışlar ise, insanın tam karar vermeden, duygu ve dürtülerine göre hareket ettiği davranış biçimidir. Bu tür davranışlar sonucunda oluşabilecek sorumluluklar kişinin farkında olmadığı veya kabul etmediği durumlardır. Diğer insanlar bu gibi durumlarda kişiyi olası sonuçlardan muaf tutabilir veya anlayış gösterebilir. Bilinçli veya bilinçsiz davranışların altında yatan psikolojik mekanizmalar ise, Freud’un benlik kuramına göre ego, süperego ve id olarak adlandırılan üç alt benlikten kaynaklanmaktadır. Ego, gerçeklik ilkesine göre hareket eden, akıl ve mantıkla karar veren alt benliktir. Süperego, toplumun ahlak kuralları ve değer yargılarına göre hareket eden, vicdan ve özdenetimle karar veren alt benliktir. Id ise, haz ilkesine göre hareket eden, duygu ve dürtülerle karar veren alt benliktir. Bu üç alt benlik arasındaki denge veya çatışma, insanın bilinçli veya bilinçsiz davranmasına neden olabilir.
