Hayâ, yani utanma duygusu, İslam ahlakının önemli bir parçasıdır. Peygamberimiz (s.a.v.) hayâ ile ilgili birçok hadis-i şerif buyurmuştur. İşte bunlardan bazıları:
-
“Hayâ imandandır.” (Buhârî, Îmân, 3)
-
“Hayâ ancak hayır kazandırır.” (Buhârî, Edeb, 77)
-
“Hayânın hepsi hayırdır.” (Müslim, Îmân, 61)
-
“Kaba söz, ayıptan başka bir şey getirmez! Hayâ ve edep ise, girdiği yeri süsler.” (Müslim, Birr, 78)
-
“Hayâ ve îman bir aradadır; biri gittiğinde diğeri de gider!” (Süyûtî, I, 53)
-
“Edep (haya) ile ilgili hadis-i şerifler… Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) Efendimizin; utanma duygusu (hayâ), değeri ve bu duyguya sahip olmaya teşvik etmek hakkında hadis-i şerifleri. EDEP (HAYA) İLE İLGİLİ HADİSLER “Haya İmandandır” Hadisi İbni Ömer’den (radıyallâhu anh) rivayet edildiğine göre Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) utangaç kardeşine bu huyunu terketmesini söyleyen Medineli bir Müslümanın yanından geçerken ona: “Onu kendi haline bırak; zira hayâ imandandır” buyurdu. (Buhârî, Îmân 16, Edeb 77; Müslim, Îmân 57-59. Ayrıca bk. Tirmizî, Îmân 7; Nesâî, Îmân 27; İbni Mâce, Mukaddime 9, Zühd 17.) “Hayâ Ancak Hayır Kazandırır” Hadisi İmrân İbni Husayn’den (radıyallâhu anh) rivayet edildiğine göre Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Hayâ ancak hayır kazandırır.” (Buhârî, Edeb 77; Müslim, Îmân 60) “Hayânın Hepsi Hayırdır” Hadisi Müslim’in bir rivayetine göre ise: “Hayânın hepsi hayırdır” buyurdu. (Müslim, Îmân 61) Hadisleri Nasıl Anlamalıyız? Bir önceki hadîs-i şerifi tekrar hatırlayalım: Medineli müslümanlardan yani ensâr-ı kirâmdan, maalesef adlarını bilemediğimiz iki kardeş, belki de iki din kardeşi utanma duygusu hakkında konuşuyorlardı. Biri, fazla utangaç bulduğu diğerine, utanmanın insanı, haklarını elde etmekten alıkoyduğunu söylüyor, bu huyundan vazgeçmesini tavsiye ediyordu. O sırada yanlarından geçen Resûl-i Ekrem Efendimiz bu konuşmayı duydu ve kardeşine öğüt veren zâta: “ Onu kendi haline bırak; zira hayâ imandandır” buyurdu. Bazı önemli konuları mecâzî ifadelerle anlatmayı faydalı gören Efendimiz, burada da aynı metodu uygulamıştır. Onun “Hayâ imândandır” sözüyle anlatmak istediği şudur: İman insanı fena davranışlardan nasıl alıkorsa, utanma duygusu da tıpkı iman gibi insanın fenalık yapmasına fırsat vermez, onu kötülüklerden vazgeçirir. İnsana insanlığını hatırlatır. Onun herhangi bir hayvan olmadığını, aklına eseni yapamayacağını hissettirir. İşte bu nevi telkinlerle hayâ imanı besleyip olgunlaştırır. Böyle olunca da haya insana ancak hayır kazandırır ve onun tamamının hayır olduğu ortaya çıkar. Konuya şöyle de bakmak mümkündür. Özel telkinlerle düşünce yapısı bozulmayan kimseler insanların gözü önünde meselâ mahrem yerlerini açmaktan veya ulu orta cinsî temasta bulunmaktan utanıp kaçınırlar. Bu kadar bir utanma duygusu hangi dine mensup olursa olsun bütün insanlarda vardır. Utanma duygusunu büsbütün yitirmeyen kimseler hayâsızca davranışlardan kaçındığı gibi, dindar kimseler de dinin haram saydığı günahlardan uzak dururlar. Netice itibariyle insanlar bir yandan utanma duygusu, öte yandan Allah’tan korkma hissi sayesinde, kendilerine yakışmayan davranışlardan kaçınırlar. Demek oluyor ki, nereden kaynaklanırsa kaynaklansın, hayâ duygusu baştan sona hayır olup insana ancak hayır kazandırır.” (İslam ve İhsan, Edep (Utanma Duygusu) ile İlgili Hadisler)
Bu hadisler, hayâ duygusunun imanın bir parçası olduğunu, insanı kötülüklerden alıkoyduğunu, ona hayır ve güzellik kazandırdığını göstermektedir. Hayâ, hem Allah’tan hem de insanlardan utanmayı gerektiren bir erdemdir. Hayâ sahibi olan kimse, Allah’ın rızasını ve insanların sevgisini kazanır. Hayâ, hem bu dünyada hem de ahirette insanın mutluluğuna vesile olur.
