Millî Mücadele’de birçok cemiyet yer almıştır. Bu cemiyetlerin bazıları milli mücadeleye yararlı, bazıları ise zararlı olmuştur. Milli mücadeleye yararlı olan cemiyetler, işgallere karşı direniş gösteren, milli birliği sağlayan ve ulusal kurtuluş hareketini destekleyen cemiyetlerdir. Milli mücadeleye zararlı olan cemiyetler ise işgalleri kabul eden, direnişi engellemeye çalışan ve azınlık haklarını savunan cemiyetlerdir.
Milli mücadeleye yararlı olan cemiyetlerin başlıcaları şunlardır:
-
Trakya-Paşaeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti: 30 Kasım 1918’de kurulmuştur. Bu nedenle kurulan ilk "yararlı cemiyet"tir. Amacı, Trakya’daki Türklerin azınlıklar karşısında direnişini artırmak ve bölgenin Türklüğünü savunmaktır.
-
İzmir Müdafaa-i Hukuku Osmaniye Cemiyeti: 1 Aralık 1918’de İzmir’in Yunanlılara verileceği haberleri üzerine kurulmuştur. Amacı, İzmir ve çevresinin Osmanlı Devleti’ne bağlılığını korumak ve Yunan işgaline karşı direnmektir.
-
Vilayat-ı Şarkiye Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti: 4 Aralık 1918’de kurulmuştur. Cemiyetin temel amacı, Ermenilere verilmek istenen doğu illerinin Türk olduğunu kanıtlamak ve Türklerin haklarını korumaktır. Cemiyet, Erzurum Kongresi’nin toplanmasına öncülük etmiştir.
-
Trabzon Muhafaza-i Hukuk-u Milliye Cemiyeti: 12 Şubat 1919’da Trabzon’da kurulmuştur. Cemiyetin hedefi, yörenin Osmanlı Devleti’ne bağlılığını korumak ve ulusal haklara dokunulmasını engelleyecek çalışmalarda bulunmak olarak belirlenmiştir. Cemiyet, Erzurum Kongresi’nin toplanmasına destek olmuş ve temsilci göndermiştir.
-
Anadolu Kadınları Müdafaa-i Vatan Cemiyeti: 1919 yılında Ankara’da kurulmuştur. Cemiyetin amacı, kadınların milli mücadeleye katılımını sağlamak ve halkı bilinçlendirmektir. Cemiyet, Kuvayı Milliye’ye asker, silah, mühimmat ve erzak sağlamıştır.
Milli mücadeleye zararlı olan cemiyetlerin başlıcaları şunlardır:
-
Mavri Mira Cemiyeti: İstanbul’daki Rum Patrikhanesi tarafından yönetilen bu cemiyet, Yunan Hükümeti’nin istekleri doğrultusunda faaliyet yürütmektedir. Bu cemiyetin amacı, Trakya, İstanbul, Marmara Bölgesi ve Batı Anadolu’yu Yunanistan’a bağlayarak "Megali İdea"yı yani Büyük Bizans’ı yeniden kurma idealini gerçekleştirmektir.
-
Pontus Rum Cemiyeti: İstanbul’daki Rum Patrikhanesi’ne bağlı hareket eden bu cemiyetin amacı, Doğu Karadeniz’de 1461’de Fatih Sultan Mehmet tarafından Osmanlı yönetimine katılan "Trabzon Rum Pontus İmparatorluğu"nu yeniden kurmaktır. Cemiyet, bölgedeki Rumları silahlandırarak ve yurt dışından Rum getirerek amacına ulaşmaya çalışmıştır.
-
Wilson Prensipleri Cemiyeti: 1919 yılında İstanbul’da kurulmuştur. Cemiyetin amacı, ABD Başkanı Wilson’un 14 maddelik barış programını savunmak ve Osmanlı Devleti’nin parçalanmasını istemektir. Cemiyet, azınlıkların haklarını genişletmeyi ve Türklerin haklarını kısıtlamayı hedeflemiştir.
-
Teali İslam Cemiyeti: 1918 yılında İstanbul’da kurulmuştur. Cemiyetin amacı, İslam ülkeleri arasında birlik sağlamak ve Osmanlı Devleti’ni korumaktır. Cemiyet, milli mücadeleye karşı çıkmış ve İngilizlerle iş birliği yapmıştır.
