Question

Bilginin kaynağı üzerine ortaya konan görüşler nelerdir? Anlatınız.

Answer 1

Bilginin kaynağı üzerine ortaya konan görüşler, bilginin ne olduğu, nasıl elde edildiği ve ne kadar güvenilir olduğu gibi sorulara farklı yanıtlar veren felsefi akımlardır. Bu görüşlerin başlıca dört tanesi şunlardır:

• Rasyonalizm (Akılcılık): Bilginin kaynağının akıl olduğunu savunan ve bilgi elde etmede akla önem ve öncelik veren tüm görüşler rasyonalizm olarak kabul edilir. Rasyonalistlere göre, duyu verilerine, deneyimlere güven olmaz. Duyumların sağladığı bilgi, yanıltıcı ve görecelidir. Zihinde “a priori” (doğuştan-deney öncesi) bilgiler vardır. Bu bilgiler, akıl yürütme ile ortaya çıkarılır. Rasyonalistler, “analitik önermeleri” önemserler. Bunlar, özne ile yüklemin aynı kavramı içerdiği, doğruluğunun deneye gerek olmadan anlaşıldığı önermelerdir. Örneğin, “Bütün çemberler yuvarlaktır.” Rasyonalizmin temsilcileri arasında Platon, Descartes, Leibniz, Kant gibi düşünürler sayılabilir.

• Empirizm (Deneycilik): Bilginin kaynağının duyu deneyimi olduğunu savunan ve bilgi elde etmede duyulara önem ve öncelik veren tüm görüşler empirizm olarak kabul edilir. Empiristlere göre, akıl tek başına bilgi üretemez. Akıl, duyulardan gelen verileri işleyen bir araçtır. Zihinde “a priori” bilgiler yoktur. Zihin, doğuştan boş bir levha gibidir. Tüm bilgiler, duyu organları aracılığıyla zihne giren izlenimlerden ve bunların zihinde bıraktığı fikirlerden oluşur. Empiristler, “sentetik önermeleri” önemserler. Bunlar, özne ile yüklemin farklı kavramları içerdiği, doğruluğunun deneye başvurularak anlaşıldığı önermelerdir. Örneğin, “Güneş doğudan doğar.” Empirizmin temsilcileri arasında Aristoteles, Bacon, Locke, Berkeley, Hume gibi düşünürler sayılabilir.

• Kantçılık (Kritik Felsefe): Bilginin kaynağının hem akıl hem de duyu deneyimi olduğunu savunan ve bilgi elde etmede hem akla hem de duyulara önem ve öncelik veren tüm görüşler Kantçılık olarak kabul edilir. Kantçılara göre, rasyonalizm ve empirizm arasında bir uzlaşma sağlanmalıdır. Bilgi, akıl ile duyu deneyiminin birleşmesinden doğar. Zihinde “a priori” bilgiler vardır, ancak bunlar bilginin biçimini belirler, içeriğini değil. Bilginin içeriği, duyu deneyiminden gelir. Kantçılar, “analitik” ve “sentetik” önermelerin yanı sıra, “sentetik a priori” önermeleri de önemserler. Bunlar, özne ile yüklemin farklı kavramları içerdiği, doğruluğunun deneye gerek olmadan anlaşıldığı önermelerdir. Örneğin, “Bütün olaylar nedensellik ilkesine göre gerçekleşir.” Kantçılığın temsilcisi olarak Kant’ın kendisi gösterilebilir.

• Pragmatizm (Yararcılık): Bilginin kaynağının deneyim ve eylem olduğunu savunan ve bilgi elde etmede yararlılık kriterine önem ve öncelik veren tüm görüşler pragmatizm olarak kabul edilir. Pragmatistlere göre, bilgi, gerçekliği yansıtan bir yansıma değil, gerçekliği değiştiren bir araçtır. Bilgi, insanın çevresiyle uyum sağlamasına ve sorunlarını çözmesine yarayan bir araçtır. Bilginin doğruluğu veya yanlışlığı, onun pratik sonuçlarına göre belirlenir. Pragmatistler, “doğruluk” ve “yanlışlık” gibi mutlak kavramları reddederler. Onlara göre, bilgi, sürekli değişen ve gelişen bir süreçtir. Pragmatizmin temsilcileri arasında Peirce, James, Dewey, Rorty gibi düşünürler sayılabilir.