Tasavvufi düşüncenin oluşum ve gelişim aşamaları şöyle özetlenebilir:
-
Zühd dönemi: Bu dönem, Peygamberimiz ve sahabelerinin yaşadığı asr-ı saadet dönemidir. Bu dönemde, tasavvufi düşünce henüz bir terim olarak ortaya çıkmamıştır, ancak zühd (dünyadan el etek çekme) ve takva (Allah’tan korkma) gibi kavramlar ön plana çıkmıştır. Bu dönemin temsilcileri arasında Ebu Bekir, Ali, Hasan Basri, Rabi’a el-Adaviyye gibi isimler sayılabilir.
-
Tasavvuf dönemi: Bu dönem, hicrin ikinci asrından tarikatlar dönemine kadar devam eden süreçtir. Bu dönemde, tasavvuf kelimesi ve sufi deyimi ilk defa kullanılmaya başlanmıştır. Tasavvufi düşünce, Kur’an ve hadislerin yanı sıra akıl, tecrübe ve sezgi gibi kaynaklardan da beslenmiştir. Bu dönemin temsilcileri arasında Gazali, Bayezid Bestami, Hallac-ı Mansur, Cüneyd-i Bağdadi gibi isimler sayılabilir.
-
Tarikat dönemi: Bu dönem, günümüze kadar devam eden dönemdir. Bu dönemde, tasavvufi düşünce, tarikatlar adı verilen manevi eğitim kurumları aracılığıyla yaygınlaşmıştır. Tarikatlar, tasavvufun amacı olan Allah’a yakınlaşma yolunda belli kurallar, usuller ve metotlar belirlemişlerdir. Bu dönemin temsilcileri arasında Mevlana, Yunus Emre, Hacı Bektaş Veli, Abdülkadir Geylani gibi isimler sayılabilir.
