Kutadgu Bilig, Karahanlılar Devleti’nde vezirlik yapmış olan Yusuf Has Hacip tarafından 1070 yılında yazılmış bir eserdir. Eserin dili Türkçedir. Anlamı, “Mutluluk Veren Bilgi” ya da “Hükümranlık Bilgisi” olarak çevrilebilir. Kutadgu Bilig, dönemin Karahanlı hükümdarı Tabgaç Buğra Kara Han’a sunulmuştur.
Bu eser, 11. yüzyılda Karahanlı Devleti’nin İslamiyet’i benimsemesiyle başlayan Türk-İslam kültürünün ilk devresi olarak kabul edilir. Kaşgarlı Mahmut’un kaleme aldığı Divan-ı Lügati’t Türk ile birlikte dönemin en önemli iki eserinden biridir.
Kutadgu Bilig, sadece insanlara mutlu olmanın yollarını göstermek ya da toplum içindeki vazifeleri öğretmek amacıyla yazılmamıştır. Aynı zamanda devlet adamlarına görev sorumluluklarını anlatır ve onları yorumlayarak bir yönetim felsefesi ortaya koyar. Bu özelliğiyle, Türk tarihinde siyasetname özelliği taşıyan ilk “edebi” eser olarak kabul edilir. Ayrıca, verdiği mesajların kalıcılığı nedeniyle sadece tarihsel ve yerel değil, güncel ve evrensel özellikleriyle klasik bir yapıttır.
Yusuf Has Hacip, eserinde düşüncelerini “adalet”, “devlet”, “akıl” ve “kanaat” gibi dört temel kavram üzerine inşa eder. Bu kavramları karşılıklı konuşturarak belli bir yönetim felsefesini ortaya koyar. Önemli noktalardan bazıları şunlardır:
-
Memleket kılıç ile tutulur, fakat memlekete kalem ile hükmedilir. Her türlü iyilik akıldan gelir ve bilgi olmazsa aklı işe yaramaz. Devlet hastalandığında ilaç, akıl ve bilgidir.
-
Devleti zaafa uğratan iki temel sebep vardır: adaletsizlik ve halka zulüm. Adaletten ayrılmamak ve halk üzerinden zulmü kaldırmak önemlidir.
-
Kutadgu Bilig, devlet yönetiminde kanuna büyük bir önem verir. Kanun karşısında herkes eşittir ve kanun iyi tatbik edilmelidir.
-
Toplumun hakkı sultanın hakkının önündedir. Sultanın zengin olması değil, halkın tok olması önemlidir.
Kutadgu Bilig, günümüzde bile çağını etkileyen bir eser olarak Türk edebiyatının önemli yapıtlarından biridir.
