Question

Aşağıda verilen kelimelerden Türkiye Türkçesindeki kullanışlarına göre ses değişikliklerine uğramış olanları tespit ediniz. Sizce bu değişikliklerin sebebi nedir?

“Heyder Baba ıldırımlar şahanda

Seller, sular şakkıldıyup ahanda

Kızlar ona saf bağlıyub bahanda

Selâm olsun şevketüze elüze

Menim de bir adım gelsin dilüze”

Answer 1

Verilen kelimelerde Türkiye Türkçesi ile Azerbaycan Türkçesi arasında bazı ses değişiklikleri göze çarpmaktadır. Bu değişiklikleri tespit edip sebeplerini açıklayalım:

1. "ıldırımlar" → "yıldırımlar"

   • Değişiklik: Başındaki "ı" sesi, Türkiye Türkçesi'nde "y" olarak değişmiş.
   • Sebep: Türkiye Türkçesi'nde bazı kelimelerin başında bulunan "y" sesi, Azerbaycan Türkçesi'nde düşebilir veya "ı" sesi ile yer değiştirebilir. Bu, iki lehçe arasındaki ses farklılıklarından kaynaklanmaktadır.

2. "şakkıldıyup" → "şakırdayıp"

   • Değişiklik: Orta kısımdaki "k" sesi, Türkiye Türkçesi'nde "r" olarak değişmiş; sonundaki "-ıyup" eki ise "-ayıp" olmuştur.
   • Sebep: Türk lehçeleri arasında ses uyumu ve eklerde farklılıklar sıkça görülür. Bu değişiklikler lehçeler arasındaki fonetik farklılıklardan kaynaklanır.

3. "bağlıyub" → "bağlayıp"

   • Değişiklik: Sonundaki "-ub" eki, Türkiye Türkçesi'nde "-ıp" olmuştur.
   • Sebep: Eklerin sesli harf uyumları ve telaffuzları, lehçelere göre değişiklik gösterebilir. Türkiye Türkçesi'nde "u" sesi yerine "ı" veya "ı" yerine "u" kullanılabilir.

4. "şevketüze" → "şevketinize"

   • Değişiklik: "üze" eki, Türkiye Türkçesi'nde "inize" olarak değişmiştir.
   • Sebep: Azerbaycan Türkçesi'nde şahıs ekleri farklı olabilir. Türkiye Türkçesi'nde "inize" eki kullanılırken, Azerbaycan Türkçesi'nde "üze" şeklinde bir ekleme yapılabilir.

5. "elüze" → "elinize"

   • Değişiklik: "üze" eki, Türkiye Türkçesi'nde "inize" olarak değişmiştir.
   • Sebep: Yukarıda açıklandığı gibi, şahıs eklerinin farklı kullanımı bu değişikliğin sebebidir.

6. "menim" → "benim"

   • Değişiklik: Başındaki "m" sesi, Türkiye Türkçesi'nde "b" olarak değişmiştir.
   • Sebep: Azerbaycan Türkçesi'nde "m" sesi ile başlayan bazı zamirler, Türkiye Türkçesi'nde "b" sesi ile başlar. Bu, iki lehçe arasındaki temel ses değişikliklerinden biridir.

7. "dilüze" → "dilinize"

   • Değişiklik: "üze" eki, Türkiye Türkçesi'nde "inize" olarak değişmiştir.
   • Sebep: Aynı şekilde, şahıs eklerindeki farklılıklar bu değişikliğe neden olmuştur.

Ses Değişikliklerinin Sebepleri

1. Lehçe Farklılıkları: Türk lehçeleri arasında fonetik değişiklikler doğaldır. Ses uyumları, eklemeler, sessiz ve sesli harf kullanımları lehçeler arasında farklılık gösterebilir.

2. Tarihsel ve Coğrafi Etkenler: Türk lehçeleri, tarih boyunca farklı coğrafi bölgelerde gelişmiş ve bu bölgelerdeki diğer dillerden etkilenmiş olabilirler. Bu da fonetik farklılıklara yol açar.

3. Dilbilgisel Uyumlar: Her lehçenin kendi içindeki dilbilgisel kuralları, kelimelerin telaffuzunu ve eklemelerini etkiler. Bu, zamanla farklı lehçelerde aynı kelimenin farklı ses değişikliklerine uğramasına neden olur.

Bu tür değişiklikler, Türkçenin zengin ve çeşitli yapısının bir göstergesidir ve lehçeler arasındaki kültürel ve tarihsel bağlantıları yansıtır.