Orta Çağ'da Avrupa'da yapılan büyük kiliseler genellikle iki ana başlık altında incelenir: bazilikalar ve daha sonraki dönemlerde ortaya çıkan katedraller. Ancak, "büyük kilise" ifadesi genel bir tanım olduğundan, farklı büyüklükteki ve önemdeki dini yapılar için farklı terimler de kullanılmıştır. Bu terimleri ve aralarındaki farkları açıklamak faydalı olacaktır:
-
Bazilika: Başlangıçta Roma İmparatorluğu'nda kamu binaları olarak kullanılan bazilikalar, Hristiyanlığın yayılmasıyla kilise mimarisinde önemli bir model haline gelmiştir. Genellikle uzunlamasına dikdörtgen bir plana sahip olan bazilikaların iç mekanı, sütun sıralarıyla neflere ayrılırdı. Orta nef, yan neflerden daha yüksek ve aydınlıktı. Bu yapı türü, erken Hristiyanlık döneminden Orta Çağ'ın Romanesk dönemine kadar yaygın olarak kullanılmıştır. Örnek olarak Roma'daki Eski Aziz Petrus Bazilikası verilebilir.
-
Katedral: Bir piskoposun makam kilisesi olan katedraller, Orta Çağ'da şehirlerin dini ve sosyal merkezleri haline gelmiştir. Genellikle büyük boyutlu ve gösterişli olan katedraller, Romanesk ve Gotik mimari üsluplarında inşa edilmiştir. Katedraller, bazilikalar gibi uzunlamasına planlı olabilirler, ancak genellikle daha karmaşık planlara, yüksek kulelere, vitray pencerelere ve detaylı heykeltıraşlık eserlerine sahiptirler. Örnek olarak Fransa'daki Notre Dame Katedrali (Paris), Almanya'daki Köln Katedrali ve İngiltere'deki Canterbury Katedrali verilebilir.
-
Manastır Kilisesi (Abbey Church): Manastırlara ait olan bu kiliseler, genellikle manastır kompleksinin bir parçası olarak inşa edilirdi. Manastır kiliseleri, hem manastır topluluğunun ibadet yeriydi hem de bazen hacıların ziyaret ettiği önemli dini merkezler haline gelirdi. Boyutları ve mimari özellikleri, manastırın önemine ve zenginliğine göre değişiklik gösterebilirdi.
-
Cemaat Kilisesi (Parish Church): Köylerde ve kasabalarda yer alan bu kiliseler, yerel cemaatin ibadet yeriydi. Genellikle daha küçük boyutlu ve sade olan cemaat kiliseleri, bölgenin mimari özelliklerini yansıtırdı.
Özetlemek gerekirse, Orta Çağ'da Avrupa'da yapılan büyük kiliseler için en yaygın kullanılan terimler bazilika (daha erken dönemlerde) ve katedral (daha sonraki dönemlerde) olmuştur. Ancak, kiliselerin boyutlarına, önemine ve bağlı oldukları kurumlara göre farklı adlarla da anıldıklarını unutmamak gerekir. Bu nedenle, "büyük kilise" ifadesi genel bir tanımlama olup, bahsedilen yapının türüne göre daha spesifik bir terim kullanmak daha doğru olacaktır.
Ayrıca belirtmek gerekir ki, Orta Çağ mimarisi dönemlere göre değişiklik göstermiştir. Kabaca, Erken Hristiyanlık, Romanesk ve Gotik olarak sınıflandırabileceğimiz bu dönemlerde kiliselerin mimari özellikleri de farklılaşmıştır. Bu nedenle, Orta Çağ'da yapılan büyük kiliselerden bahsedilirken, hangi döneme ait olduklarının belirtilmesi de önemlidir.
