1. Asya Hun Devleti (Büyük Hun İmparatorluğu)
-
Kuruluş: MÖ 220, Teoman tarafından.
-
Başkent: Ötüken.
-
Önemi: Bilinen ilk büyük Türk devleti olup, Türk boylarını tek bayrak altında toplamıştır. Orta Asya'nın büyük bir bölümüne hakim olmuştur.
-
Özellikler:
-
Göçebe yaşam tarzını benimsemişlerdir.
-
Çin Seddi’nin inşa edilmesine neden olmuşlardır.
-
Mete Han döneminde en parlak dönemini yaşamışlardır.
-
Ordu teşkilatını düzenlemişler ve "onlu sistem"i geliştirmişlerdir.
2. Göktürk Devleti (552–630)
-
Kuruluş: 552, Bumin Kağan tarafından.
-
Başkent: Ötüken.
-
Önemi: Türk adıyla kurulan ilk devlettir.
-
Özellikler:
-
Orhun Yazıtları, bu dönemde yazılmış olup, Türklerin en eski yazılı eserleridir.
-
İpek Yolu üzerinde hakimiyet kurmuşlardır.
-
Bumin Kağan devletin batısını, kardeşi İstemi Kağan ise doğusunu yönetmiştir.
-
Çin baskısı nedeniyle 630 yılında yıkılmıştır.
3. II. Göktürk Devleti (Kutluk Devleti) (681–744)
-
Kuruluş: 681, Kutluk Kağan (İlteriş) tarafından.
-
Önemi: Çin esaretinden kurtulup Türkleri tekrar bağımsız hale getirmiştir.
-
Özellikler:
-
Vezir Tonyukuk, bu dönemin önemli isimlerindendir.
-
Orhun Yazıtları bu dönemde dikilmiştir.
-
Türk kültürünü ve bağımsızlık anlayışını yeniden canlandırmışlardır.
4. Uygur Devleti (745–840)
-
Kuruluş: 745, Kutluğ Bilge Kül Kağan tarafından.
-
Başkent: Karabalsagun.
-
Önemi: Yerleşik hayata geçen ilk Türk devleti.
-
Özellikler:
-
Tarım ve ticarette ileri gitmişlerdir.
-
Maniheizm ve Budizm gibi dinlere geçmişlerdir, bu da savaşçılık özelliklerini zayıflatmıştır.
-
Türk sanatında önemli bir yer edinmişlerdir (minyatür, fresk).
5. Karahanlı Devleti (840–1212)
-
Kuruluş: 840, Karluklar tarafından.
-
Başkent: Kaşgar.
-
Önemi: İlk Müslüman Türk devletidir.
-
Özellikler:
-
Türk-İslam kültürünün temellerini atmışlardır.
-
Yusuf Has Hacib’in Kutadgu Bilig ve Kaşgarlı Mahmud’un Divânü Lügati’t-Türk eserleri bu dönemde yazılmıştır.
-
İslamiyet'in yayılmasında önemli rol oynamışlardır.
6. Avarlar
-
Kuruluş: 6. yüzyılda, Orta Asya'da.
-
Özellikler:
-
Göçebe yaşam sürmüşlerdir.
-
Daha sonra Avrupa'ya göç etmişler ve burada devlet kurmuşlardır.
7. Türgişler
-
Kuruluş: 7. yüzyılda.
-
Özellikler:
-
Orta Asya’nın batısında kurulmuşlardır.
-
İslamiyet'in Orta Asya’da yayılmasına engel olmuşlardır.
8. Karluklar
-
Kuruluş: 8. yüzyılda.
-
Özellikler:
-
İslamiyet’i kabul eden ilk Türk topluluklarından biridir.
9. Kırgızlar
-
Kuruluş: 840, Uygurların yıkılmasından sonra.
-
Özellikler:
-
Orhun Yazıtları’nda adları geçen bir topluluktur.
-
Günümüzde Kırgızistan Cumhuriyeti olarak varlıklarını sürdürmektedirler.
10. Hazarlar
-
Özellikler:
-
Museviliği kabul eden ilk ve tek Türk topluluğudur.
-
Ticaretle uğraşmış ve hoşgörü politikası gütmüşlerdir.
11. Diğer Türk Toplulukları
-
Peçenekler: Karadeniz’in kuzeyinde göçebe bir hayat sürmüşlerdir.
-
Oğuzlar: Selçuklu ve Osmanlı gibi büyük Türk devletlerinin temelini oluşturmuşlardır.
-
Kıpçaklar: Karadeniz’in kuzeyi ve Doğu Avrupa’da varlık göstermişlerdir.
-
Akhunlar: Batı Türkistan ve İran çevresinde yaşamışlardır.
-
Bulgarlar: İki kol halinde Balkanlar ve Volga çevresinde devlet kurmuşlardır.
Bu devletler, Orta Asya’da Türklerin siyasi, askeri ve kültürel kimliklerini oluşturmuş; dünya tarihine etkileri büyük olmuştur. Özellikle göçebe kültür, Türklerde disiplinli bir ordu anlayışını, boylar birliği ise merkeziyetçi devlet yapısını geliştirmiştir.
