Baskın gen ve çekinik gen kavramları, bir bireyin sahip olduğu özelliklerin kalıtım yoluyla nasıl belirlendiğini anlamak için önemlidir. Bir özellik için, her birey iki gen kopyasına sahiptir; bu genlerden biri anneden diğeri babadan gelir. Bu gen kopyalarına alel denir.
Baskın Gen (Dominant Alel)
Baskın gen (ya da baskın alel), bir bireyde hem baskın hem de çekinik gen bulunsa bile, etkisini fenotipte yani canlının dış görünüşünde ya da işleyişinde gösteren gendir. Bu genin özelliğinin ortaya çıkması için, bireyin o özellik için iki baskın gene sahip olmasına gerek yoktur. Sadece bir tane bile baskın gen bulunması, o özelliğin ortaya çıkması için genellikle yeterlidir. Baskın genler büyük harflerle temsil edilir, örneğin A veya B.
Çekinik Gen (Resesif Alel)
Çekinik gen (ya da çekinik alel), baskın bir genin varlığında etkisini fenotipte gösteremeyen gendir. Bir özelliğin çekinik gen tarafından belirlenen halinin dış görünüşte ortaya çıkabilmesi için, bireyin o özellik için iki tane çekinik gen kopyasına sahip olması gerekir. Yani, hem anneden hem de babadan gelen alellerin çekinik olması zorunludur. Çekinik genler genellikle küçük harflerle temsil edilir, örneğin a veya b.
Örnekle Açıklama
Örneğin, bir bezelye bitkisinin tohum rengi özelliğini ele alalım. Sarı tohum rengi alelinin baskın (A), yeşil tohum rengi alelinin ise çekinik (a) olduğunu düşünelim.
-
Eğer bitkinin genotipi AA ise (iki baskın gen), tohum rengi sarı olur.
-
Eğer bitkinin genotipi Aa ise (bir baskın, bir çekinik gen), baskın genin etkisiyle tohum rengi yine sarı olur.
-
Eğer bitkinin genotipi aa ise (iki çekinik gen), ancak bu durumda tohum rengi yeşil olur.
Bu örnekte, sarı tohum rengi özelliği baskın gen tarafından, yeşil tohum rengi özelliği ise çekinik gen tarafından belirlenmektedir. Görüldüğü gibi, çekinik özellik olan yeşil renk, sadece bireyde baskın sarı renk aleli bulunmadığı zaman ortaya çıkabilmektedir.
