Saf döl ve melez döl kavramları, kalıtım bilimi olan genetikte bir bireyin sahip olduğu genetik yapı yani genotip ile ilgilidir. Bu kavramlar, bir özellik için canlının anne ve babadan aldığı gen kopyalarının yani alellerin aynı olup olmadığını ifade eder.
Saf Döl (Homozigot)
Saf döl (ya da bilimsel adıyla homozigot), bir bireyin belirli bir özellik için anne ve babadan aldığı iki alelin de aynı olması durumudur. Bu durumda, bireyin genotipi ya iki baskın alelden oluşur ya da iki çekinik alelden oluşur.
-
Eğer genotip iki baskın alelden oluşuyorsa buna saf döl baskın denir. Örneğin, büyük harflerle AA veya BB şeklinde gösterilir.
-
Eğer genotip iki çekinik alelden oluşuyorsa buna saf döl çekinik denir. Örneğin, küçük harflerle aa veya bb şeklinde gösterilir.
Saf döl bireylerde, dölleme (üreme) sırasında sadece tek tip alel oluşur ve bu alel bir sonraki kuşağa aktarılır.
Melez Döl (Heterozigot)
Melez döl (ya da bilimsel adıyla heterozigot), bir bireyin belirli bir özellik için anne ve babadan aldığı iki alelin birbirinden farklı olması durumudur. Bu durumda, bireyin genotipi her zaman bir baskın ve bir çekinik alelden oluşur.
Melez döl bireylerde, fenotipte (dış görünüşte) baskın alelin özelliği ortaya çıkar çünkü baskın alel, çekinik alele göre daha etkilidir. Melez döl bireyler dölleme (üreme) sırasında iki farklı tipte alel oluşturur ve bu aleller bir sonraki kuşağa aktarılabilir.
Örnekle Açıklama
Örneğin, bir çiçeğin rengini belirleyen genleri düşünelim. Kırmızı renk alelinin baskın (K), beyaz renk alelinin ise çekinik (k) olduğunu varsayalım.
-
KK genotipine sahip bir çiçek saf döl baskındır ve rengi kırmızı olur.
-
kk genotipine sahip bir çiçek saf döl çekiniktir ve rengi beyaz olur.
-
Kk genotipine sahip bir çiçek ise melez döldür ve baskın K alelinin etkisiyle rengi kırmızı olur.
