Endokrin bezlerden salgılanan hormonların hedef hücrelere özgü etki etme mekanizması, hormonun kimyasal yapısına bağlıdır ve bu mekanizma reseptörler aracılığıyla gerçekleşir.
Hormonların hedef hücrelere özgü etki etmesinin temel sebebi, sadece hedef hücrelerin zarında veya içinde o hormona özgü reseptör proteinlerini bulundurmasıdır. Ana mekanizma şu şekildedir:
1. Steroid ve Tiroid Hormonları (Yağda Çözünenler): Bu hormonlar (örneğin eşey hormonları, kortizol, tiroksin) kimyasal olarak yağda çözünür yapıdadırlar. Bu nedenle, kan yoluyla taşındıktan sonra, hedef hücrenin hücre zarından kolaylıkla geçebilirler. Hücre içine girdikten sonra, ya sitoplazmada ya da doğrudan çekirdek içinde bulunan kendilerine özgü reseptörlere bağlanırlar. Hormon-reseptör kompleksi, hücrenin DNA'sına bağlanarak belirli genlerin ifadesini (transkripsiyonunu) etkiler. Sonuc¸ olarak, yeni mRNA ve protein (enzim) sentezi başlatılır, bu da hücrenin fizyolojik tepkisini oluşturur.
2. Protein ve Amino Asit Türevi Hormonlar (Suda Çözünenler): Bu hormonlar (örneğin insülin, glukagon, adrenalin) kimyasal olarak suda çözünür yapıdadırlar. Bu yüzden hedef hücrenin hücre zarından geçemezler. Bunun yerine, hedef hücrenin hücre zarının dış yüzeyinde bulunan kendilerine özgü reseptörlere bağlanırlar. Hormonun reseptöre bağlanması, hücre içinde bir dizi kimyasal reaksiyonu tetikler. Bu reaksiyonlar genellikle ikincil haberciler (örneğin cAMP) adı verilen moleküller aracılığıyla yürütülür. İkincil haberciler, hücre içindeki mevcut enzimleri aktive ederek hücrenin tepki vermesini sağlar.
Hormonun etkisi, bir anahtarın kilide uyumu gibi, hormonun özgül reseptörüne bağlanmasıyla başlar. Reseptörün yeri (zar üzerinde veya hücre içinde) ise hormonun kimyasal yapısına göre belirlenir.
