İltizam sisteminin Osmanlı İmparatorluğu'nda ilk kez ne zaman ortaya çıktığı kesin olarak bilinmemekle birlikte, erken döneme ait uygulamalarına II. Mehmed (Fatih Sultan Mehmed) döneminde rastlanmaktadır.
Bu sistem, yeni fetihler ve toprakların genişlemesiyle birlikte merkezden uzak bölgelerdeki vergi gelirlerinin daha hızlı ve kolay toplanması ihtiyacından doğmuştur. İltizam sistemi, mukataa adı verilen devlet gelir kaynaklarının (gümrükler, madenler, bazı vergiler vb.) toplama hakkının, bir bedel karşılığında ve genellikle bir ila üç yıl süreyle bir mültezime (vergi tahsildarı) devredilmesi yöntemidir.
Başlangıçta bazı gelir kalemleri için kullanılan bu yöntem, özellikle Fatih Sultan Mehmed döneminde, hazineye sıcak para sağlamak ve genişleyen imparatorluğun uzak noktalarındaki gelirleri daha etkin toplamak amacıyla uygulamaya konulmuştur. İlerleyen dönemlerde, özellikle 16. yüzyılın sonlarından itibaren yaygınlaşmış ve 17. yüzyılın sonlarında ise ömür boyu kiralamayı ifade eden malikâne sistemine dönüşmüştür.
