Question

Cümle çeşitleri nelerdir?

Answer 1

Cümle çeşitleri, Türkçede cümlelerin farklı özelliklerine göre gruplandırılmasıdır. Cümleler dört ana başlık altında incelenir:

1. Yükleminin Türüne Göre Cümleler Cümlenin yüklemini oluşturan sözcüğün türüne (çeşidine) bakılır:

• Fiil (Eylem) Cümlesi: Yüklemi çekimli bir fiilden oluşan cümlelerdir.

  • Örnek: Çocuklar bahçede top oynuyorlar.

• İsim (Ad) Cümlesi: Yüklemi isim ya da isim soylu bir sözcükten (sıfat, zamir vb.) oluşan ve ek fiil alarak yüklem olan cümlelerdir.

  • Örnek: En sevdiğim renk mavidir.

2. Yükleminin Yerine Göre Cümleler Yüklemin cümle içindeki konumuna (dizilişine) bakılır:

• Kurallı (Düz) Cümle: Yüklemi cümlenin en sonunda bulunan cümlelerdir.

  • Örnek: Pazardan taze meyveler aldık.

• Devrik (Kuralsız) Cümle: Yüklemi cümlenin başında veya ortasında bulunan cümlelerdir.

  • Örnek: Sabahleyin geldi yanımıza arkadaşım.

• Eksiltili Cümle: Yargının tamamlanmamış olduğu, okuyucunun anlam bütünlüğünü zihninde tamamladığı ve genellikle sonuna üç nokta (...) konulan cümlelerdir. (Bu bir cümle çeşidi olsa da aslında tam bir cümle değildir.)

  • Örnek: Karşımızda uzayıp giden bembeyaz bir deniz...

3. Yapısına Göre Cümleler Cümlenin kaç yargı içerdiğine ve bu yargıların birbirine nasıl bağlandığına bakılır:

• Basit Cümle: Tek bir yargı (yani tek bir yüklem) bildiren ve içinde yan cümlecik (fiilimsi, şart eki vb.) bulunmayan cümlelerdir.

  • Örnek: Dışarıda şiddetli bir rüzgâr esiyordu.

• Birleşik Cümle: Bir temel yargı (temel cümle) ile bu yargıya bağlı en az bir yan yargı (yan cümlecik) içeren cümlelerdir. Kendi içinde ayrılır:

  • Girişik Birleşik Cümle: Yan yargısı fiilimsiyle kurulan. (Örnek: Çalışarak her şeyi başarabilirsin.)

  • Şartlı Birleşik Cümle: Yan yargısı "-se / -sa" şart kipiyle kurulan. (Örnek: Erken gelirsen sana yardım ederim.)

  • İç İçe Birleşik Cümle: Başka bir cümlenin ("dedi ki" gibi ifadelerle) temel cümlenin içinde yer aldığı cümlelerdir. (Örnek: Babam, "Bugün dışarı çıkma!" dedi.)

• Sıralı Cümle: Birden fazla yüklemi olan ve bu yüklemlerin birbirine virgül (,) veya noktalı virgül (;) ile bağlandığı cümlelerdir.

  • Örnek: Hava karardı, odanın ışığını açtım.

• Bağlı Cümle: Birden fazla yüklemi olan ve bu yüklemlerin birbirine bağlaçlarla (ve, ama, fakat, lakin, ancak, çünkü vb.) bağlandığı cümlelerdir.

  • Örnek: Ona çok güvendim ama beni dinlemedi.

4. Anlamına Göre Cümleler Cümlenin bildirdiği yargının gerçekleşip gerçekleşmediğine, bir soru içerip içermediğine veya bir duygu ifade edip etmediğine bakılır:

• Olumlu Cümle: Yüklemin bildirdiği işin, oluşun veya durumun gerçekleştiğini/var olduğunu bildiren cümlelerdir. Olumsuzluk eki almaz.

  • Örnek: Kapıyı yavaşça kapattı.

• Olumsuz Cümle: Yüklemin bildirdiği işin, oluşun veya durumun gerçekleşmediğini/var olmadığını bildiren cümlelerdir. Fiillerde "-ma, -me", isimlerde "değil, yok" sözcükleriyle veya "-sız" ekiyle yapılır.

  • Örnek: Kapıyı yavaşça kapatmadı.

• Soru Cümlesi: Bir cevap almak amacıyla soru anlamı taşıyan ve sonuna soru işareti (?) konulan cümlelerdir.

  • Örnek: Sen de bizimle gelecek misin?

• Ünlem Cümlesi: Şaşkınlık, korku, sevinç, heyecan gibi yoğun duyguları ifade eden ve sonuna ünlem işareti (!) konulan cümlelerdir.

  • Örnek: Ah, ne kadar da güzel bir hava**!**

• Emir Cümlesi: Yüklemi emir kipiyle çekimlenmiş, bir işin yapılmasını emreden veya isteyen cümlelerdir.

  • Örnek: Hemen buraya gel.

• Gereklilik Cümlesi: Yüklemi gereklilik kipiyle ("-meli, -malı") çekimlenmiş, bir işin yapılması gerektiğini belirten cümlelerdir.

  • Örnek: Bu dersi çok iyi çalışmalıyız.