İslam medeniyetinde eğitim ve öğretime büyük değer verilmiş ve bu amaçla zaman içinde çeşitli kurumlar gelişmiştir. Bu kurumların başında mektepler, camiler (mescitler), medreseler, beyt'ül-hikmeler ve dârüşşifâlar gelir.
Eğitimin ilk basamağı genellikle "mektep" (veya sıbyan mektebi, küttâb) olarak adlandırılan kurumlardı. Buralar çoğunlukla camilerin bitişiğinde yer alır ve çocuklara okuma-yazma, temel matematik bilgileri ve Kur'an-ı Kerim eğitimi verilirdi.
"Camiler" ve "mescitler", İslam'ın ilk dönemlerinden itibaren sadece ibadet yeri değil, aynı zamanda temel birer eğitim merkezi işlevi görmüştür. Alimler, camilerde ders halkaları oluşturarak hadis, fıkıh, tefsir gibi dini ilimleri öğretirlerdi.
Daha organize ve ileri düzeydeki eğitim ihtiyacı "medreselerin" kurulmasını sağlamıştır. Medreseler, İslam medeniyetinin en önemli yükseköğretim kurumlarıdır ve günümüz üniversitelerinin bir benzeri olarak kabul edilebilir. Buralarda dini ilimlerin (tefsir, hadis, fıkıh, kelam) yanı sıra tıp, matematik, astronomi, felsefe, mantık gibi akli (pozitif) bilimler de okutulurdu. Medreseler, vakıflar aracılığıyla desteklenir, öğrencilerin barınma ve yiyecek gibi ihtiyaçları karşılanır, hocalarına (müderris) maaş ödenirdi. Özellikle Büyük Selçuklu Devleti veziri Nizamülmülk tarafından kurulan Nizamiye Medreseleri, bu sistemin en meşhur örnekleridir.
Abbasi Halifesi Memûn döneminde Bağdat'ta kurulan "Beyt'ül-Hikme" (Bilgelik Evi) ise bir tür akademi, tercüme merkezi ve kütüphane olarak öne çıkmıştır. Burada eski Yunan, Hint ve Pers medeniyetlerine ait önemli eserler Arapçaya çevrilmiş, bilimsel araştırmalar ve felsefi çalışmalar yapılmıştır.
Sağlık alanında ise "Dârüşşifâlar" (hastaneler) önemli eğitim kurumlarıydı. Dârüşşifâlar sadece hastaların tedavi edildiği yerler değil, aynı zamanda tıp eğitiminin verildiği (usta-çırak ilişkisiyle ve teorik derslerle) tıp mektepleri olarak da hizmet vermiştir.
Ayrıca, astronomi araştırmaları ve eğitimi için "rasathaneler" (gözlemevleri) ve bilgiyi depolamak için "kütüphaneler" de bu medeniyetin önemli ilim merkezleri arasında yer almıştır.
